VVD en CDA bewaken de rechtsstaat...

VVD en CDA gaan er kennelijk vanuit dat het aangaan van een dialoog met de PVV meer oplevert dan het uitsluiten van die partij. Dat kan wel eens kloppen, zegt Tom Zwart.

Illustratie TRIK

Tijdens de gedachtewisseling met informateur Lubbers in de Tweede Kamer stelde D66-fractievoorzitter Pechtold dat zijn collega’s Verhagen en Rutte medeverantwoordelijk worden voor het gedachtegoed van de PVV nu zij met deze partij gedoogafspraken maken. Zijn partijgenoot J.J. Vis schreef dinsdag op deze pagina dat Wilders als gevolg van de gekozen constructie zijn opvattingen over de islam vrijelijk kan blijven verkondigen, terwijl de VVD en het CDA zichzelf tegelijkertijd muilkorven.

Deze kritiek doet geen recht aan de gekozen samenwerkingsconstructie en de voordelen die betrokkenheid van de PVV zou kunnen hebben voor de democratische rechtsstaat.

Hoewel de kritiek anders doet vermoeden, gaat het bij de formatie niet om een fusie tussen politieke partijen, maar om samenwerking op onderdelen. VVD en CDA kunnen worden aangesproken op de afspraken die ze met de PVV maken in het gedoogakkoord, maar níét op de opvattingen en standpunten die deze partij buiten dat kader inneemt. We verdenken de SP er immers ook niet van het gedachtegoed van de PVV te omarmen als deze partij een motie van Wilders over de AOW steunt. Net zo min als de PvdA zich bekeerde tot een samenleving die functioneert naar Gods wil, toen deze partij regeringsamenwerking met de ChristenUnie aanging.

Sterker nog, door te kiezen voor een gedoogconstructie, bewaren de VVD en het CDA enerzijds en de PVV anderzijds meer afstand tot elkaar dan in Den Haag gebruikelijk is. Die distantie wordt nog versterkt door de gezamenlijke verklaring die Wilders, Verhagen en Rutte inmiddels hebben afgelegd. In die agreement to disagree verklaren zij dat zij elkaars opvattingen over de islam met behulp van de vrijheid van meningsuiting zullen blijven bestrijden. Zoals Vis terecht constateert, zal Wilders als gevolg daarvan zijn opvattingen over de islam vrijelijk kunnen blijven uiten. Maar Vis verliest uit het oog dat VVD en CDA zich tegelijkertijd het recht voorbehouden om hem daarover ter verantwoording te roepen. Beide partijen zullen daarbij ongetwijfeld wijzen op het feit dat een aantal van Wilders’ standpunten op gespannen voet staat met de godsdienstvrijheid en de vrijheid van onderwijs.

VVD en CDA gaan er kennelijk vanuit dat het aangaan van een dialoog met de PVV meer resultaten zal opleveren dan het uitsluiten van deze partij. Op grond van ervaringen die in ander verband zijn opgedaan, zouden ze daarin wel eens gelijk kunnen hebben. In China werk ik met mijn onderzoeksgroep samen met Chinese collega’s van de Chinese Academy of Social Sciences op het gebied van mensenrechten. Op grond van de zogeheten ‘receptor-aanpak’ zoeken we naar tegenhangers voor mensenrechten in de Chinese cultuur, zoals ethische waarden en politieke beginselen. We slagen er vanwege de constructieve sfeer in om op dit terrein goede voortgang te boeken, ook al opereren we vanuit verschillende maatschappijvisies, die tot op zekere hoogte haaks op elkaar staan.

De benadering van Pechtold en Vis sluit aan bij het streven van een deel van het politieke establishment om de PVV politiek en juridisch te isoleren. Dat zou gepaard moeten gaan met regenboogcoalities van de burgerlijke partijen, die weinig meer gemeen hebben dan de wens Wilders buiten de deur te houden. Het Nederlandse politieke bestel zou door zijn instabiliteit en gebrek aan daadkracht gaan lijken op de Franse Vierde Republiek, terwijl de PVV verder zou groeien en radicaliseren. De vervolging en eventuele veroordeling van Wilders, de moderne variant van het door de rechter uit te spreken partijverbod uit de jaren 80 en 90, past ook in een dergelijke strategie.

Maar het is niet verstandig om Wilders via het strafrecht te dwingen zijn toon te matigen en zijn standpunten bij te stellen. Hetzelfde doel kan namelijk op een minder ingrijpende manier worden bereikt, namelijk door hem bij het regeren te betrekken. Uit onderzoek blijkt dat radicale partijen die een rol spelen in regeringscoalities zich meestal ontwikkelen tot mainstream burgerlijke partijen die na verloop van tijd hun populisme en radicale standpunten afleggen. Dat proces is ook aan de gang bij de Deense Volkspartij, de zusterpartij van de PVV, die al negen jaar een minderheidskabinet ondersteunt.

Door de PVV in een isolement te plaatsen wordt een deel van het Nederlandse electoraat niet gerepresenteerd, waardoor de democratische rechtsstaat onder druk komt te staan. De PVV heeft twee keer zeer goed geboerd bij de verkiezingen en kan een substantieel deel van de kiezers tot haar aanhang rekenen. Om recht te doen aan het kiesrecht van de PVV-stemmers is het dan ook noodzakelijk dat de partij toegang krijgt tot de regeermacht. De VVD en het CDA verlenen die toegang nu, terwijl zij er eveneens voor zullen waken dat de democratische rechtsstaat gewaarborgd blijft.

Tom Zwart is lid van het curatorium van de Teldersstichting (het wetenschappelijk bureau van de VVD) en hoogleraar Rechten van de Mens aan de Universiteit Utrecht. Hij schreef deze bijdrage op persoonlijke titel.