Italiaans heuvellandschap met vakantiegevoel

Beeldende kunst Johann Wilhelm Schirmer. Vom Rheinland in die Welt. Zes tentoonstellingen in Neuss, Düsseldorf, Jülich, Bonn, Königswinter en Bergisch Gladbach; verschillende tentoonstellingsperioden. Catalogus in twee delen (Michael Imhof Verlag) € 49. Inl.: www.schirmer2010.de **

Het museum in Karlsruhe bezit een indrukwekkende verzameling landschappen van de Duitse schilder Johann Wilhelm Schirmer (1807-1863). Ambitieuze atelierstukken van heiige vergezichten tussen de bergen bij Baden-Baden, maar ook een groep buiten gemaakte olieverfstudies van rotsen, vegetatie, wolken en water. Schirmer kon verbluffend goed wat iedere landschapschilder hoort te kunnen: ruimte en licht weergeven. Zijn oog ging van plek naar plek en zijn potlood of penseel ging daar achteraan.

En zoals hij landschappen en rotsformaties aftastte en reproduceerde, zo deed hij dat ook met water. Adembenemend zijn de zeestudies die hij schilderde aan de kust van Normandië. Hoe het water in de branding ligt, hoe een volgende laag daar klotsend en schuimend overheen krult en hoe de zon dan ook nog door zo’n omslaande golf schijnt – Schirmer heeft het allemaal buitengewoon precies vastgelegd in 1836, lang voordat de fotocamera die constante beweging van licht en water kon stilzetten.

Het museum in Karlsruhe is niet heel beroemd en Schirmer geniet buiten Duitsland ten onrechte weinig bekendheid. Het klonk dan ook als goed nieuws dat er in de deelstaat Nordrhein-Westfalen op dit moment maar liefst zes tentoonstellingen aan hem zijn gewijd. Een buitenkansje voor de Nederlandse belangstellende: je bent er in een paar uur en dan kun je Schirmers hele oeuvre leren kennen. Zou je denken. Maar alleen al de tentoonstellingen in Bonn, Neuss en Düsseldorf – de meest aantrekkelijke op de website – kosten te veel kilometers voor wat je krijgt.

Johann Wilhelm Schirmer – Vom Rheinland in die Welt is geen overzichtstentoonstelling in zes delen. Het is een samenwerkingsverband van zes grotere en kleinere musea in het kader van de ‘Regionale Kulturpolitik des Landes Nordrhein-Westfalen’, voortvloeiend uit een met veel gewichtigheid omgeven onderzoek naar Schirmers schilderijen en tekeningen in de regionale collecties. Er is veel werk van hem in het Rheinland, want hij werd in Jülich geboren, bezocht in Düsseldorf de academie en was daar van 1831 tot 1854 docent landschapschilderen.

Er zijn twee boeken bij de tentoonstellingen: een nuttige uitgave van Schirmers eigen memoires en reisverslagen en een lijvige catalogus met artikelen over ongelijksoortige onderwerpen als de Duitse landschapschilderkunst in de negentiende eeuw en de watermerken in het papier waarop Schirmer tekende. Na 592 bladzijden heb je nog altijd geen duidelijk beeld van de schilder.

Volgens de folder wordt in elke tentoonstelling een specifiek deel van Schirmers oeuvre belicht. Op de drie bezochte locaties is dat slordig gedaan. Aan het overzicht van zijn getekende reisschetsen in het Clemens-Sels-Museum in Neuss is nog de meeste zorg besteed. Schetsboekblad na schetsboekblad is de gretig tekenende schilder te volgen op zijn reizen door Europa. Er hangen ook twee olieverfstudies van de Normandische kust, uit Karlsruhe. Hoewel die tot het beste werk op de tentoonstelling behoren, is het verband met de tekeningen onduidelijk. In het Museum Kunstpalast in Düsseldorf zou het over ‘Schirmer in Italien’ gaan. Inderdaad is er een reeks olieverfstudies van uitgestrekt Italiaans heuvelland te zien. Schilderijtjes waarin een vakantiegevoel hangt. Ruïnes in namiddaglicht, stilte en warme lucht. Maar ze zijn ronduit liefdeloos opgehangen en bovendien bestaat de helft van de kleine tentoonstelling uit werk dat niets met Italië te maken heeft.

De grootste deceptie wacht in het LVR-Landesmuseum in Bonn. Daar is één onaanzienlijk zaaltje ingericht met overwegend donkere, Ruisdael-achtige berglandschappen van Schirmer en tijdgenoten, plus drie ‘Maltechnische Rekonstruktionen’: kopieën naar Schirmer, gemaakt door een van de deelnemers aan het onderzoeksproject, waarin zogenaamd te zien is hoe de schilder te werk ging. Didactisch bedoeld etaleurswerk.

Te oordelen naar de drie bezochte tentoonstellingen en de catalogus hadden alle zes de kleine presentaties samen gemakkelijk één middelgrote tentoonstelling kunnen vormen. Die had de bezoeker dan een aardige, niet bijzonder overtuigende indruk van Schirmers werk gegeven. Wie écht wil begrijpen wat er goed aan hem is, moet alsnog naar het museum in Karlsruhe.