...en de PVV moet zich nu gaan inhouden

Samenwerken met CDA en VVD zal de PVV veranderen en haar ideologie veraangenamen. Dat betekent winst voor de rechtsstaat, betoogtFrank Ankersmit.

In NRC Handelsblad van 3 augustus betoogde Jan Vis dat de toekomstige samenwerking van de VVD en het CDA met de PVV de laatste meer armslag geeft om opmerkingen ventileren die in strijd zijn met de rechtsstaat dan tot op heden het geval was. De VVD en het CDA zullen zich gedwongen zien om de anti-islam retoriek van de PVV te ‘gedogen’ om de steun van die partij voor deze coalitie te behouden. Wie de rechtsstaat liefheeft, zal de ernst van dit scenario geen moment betwijfelen. Het is daarom begrijpelijk dat velen in de achterban van CDA en VVD zich zorgen maken over de samenwerking met de PVV.

Dat neemt niet weg dat we het daarbij niet moeten laten. Je moet je ook afvragen hoe waarschijnlijk het scenario van Vis eigenlijk is en of die samenwerking van de VVD en CDA met de PVV misschien juist voordelen kan hebben – ook voor de rechtsstaat.

Wat dat scenario betreft, is de kern van de zaak dat het Nederland van 2010 niet te vergelijken valt met het Duitsland van 1933. De rechtsstaat heeft hier een lange traditie, zit in de genen van ons openbaar bestuur en werd nooit serieus ter discussie gesteld. Ik kan mij niet voorstellen dat politieke partijen als de VVD en het CDA omwille van het behoud van een coalitie bereid zouden zijn ook maar een druppel PVV-water te doen in de nu nog onversneden wijn van de rechtsstaat. Het zou ook politieke zelfmoord zijn: er zou terecht gehakt van ze gemaakt worden bij de volgende verkiezingen.

De afgelopen jaren heeft Geert Wilders geregeld dingen gezegd die in strijd zijn met de rechtsstaat, denk aan het verbod op de Koran, beperkingen van de vrijheid van religie et cetera. De rechtsstaat zelf laat daar tot op zekere hoogte ook ruimte voor. En dat is een goede zaak. Maar Vis vreest dat het hierbij niet zal blijven en dat de PVV nu de VVD en CDA mee kan sleuren in een ondermijning van de rechtsstaat. Immers, wie met pek omgaat, wordt ermee besmeurd.

Maar dat pekargument laat zich ook omdraaien. Ook al zit de PVV straks niet in de regering, als gedoger van het kabinet-Rutte zal de PVV toch gaarne delen van het eigen program gerealiseerd zien. Juist daarmee verbindt de PVV haar eigen lot aan dat van het kabinet-Rutte. Het zal de PVV daarom volstrekt duidelijk zijn dat de overlevingskansen van dat kabinet en dus ook de realisering van haar eigen wensen nihil zijn, als zij haar anti-islam propaganda verder zou intensiveren. Want dat zal leiden tot onrust binnen VVD en CDA die toch al een kwetsbare minderheid in de Tweede Kamer vormen, tot grote irritatie bij de politieke leiders van die beide partijen over de PVV die hen steeds in zo’n lastig parket brengt en tot sterke druk op de PVV om haar toon te matigen – als die partij nog iets van het eigen program gerealiseerd wil zien.

Zou de PVV bij de Statenverkiezingen van maart volgend jaar haar anti-moslim retoriek alle ruimte laten, dan dwingt dat VVD en CDA tot een openlijke breuk met de PVV. Zij hebben dan geen andere keus. Einde kabinet-Rutte. En daarmee ook het definitieve einde aan de wens van PVV om tot het politieke establishment toe te treden. Want geen partij zal dan ooit nog de vingers willen branden aan de PVV.

Dat alles is uiteraard ook aan Wilders bekend. Hij weet als weinig anderen hoe de hazen lopen in Den Haag. Bedenk bovendien dat Wilders de dag na de verkiezingen al bereid bleek belangrijke delen van zijn program op te geven en het zal duidelijk zijn dat de anti-moslim soep van de PVV in een toekomstig kabinet-Rutte lang niet zo heet gegeten zal worden als die de afgelopen jaren werd opgediend.

Kortom, met een door de PVV gedoogd minderheids-kabinet-Rutte ontstaat de volstrekt nieuwe situatie dat van buitenaf, door politieke partijen voor wie de rechtsstaat heilig is, effectieve druk op de PVV kan worden uitgeoefend om af te zien van aanstootgevende uitlatingen. Is de PVV niet nodig om een kabinet overeind te houden, dan kan dat niet. Dat is pure winst.

De Franse liberale politieke filosoof Benjamin Constant (1767- 1830) hield ooit een verdediging van de hypocrisie. Hypocrisie, zei hij, is meer dan alleen maar onoprechtheid en het bedrog van de ander met mooie praatjes. Hypocrisie verlangt van ons om ons beter voor te doen dan we in werkelijkheid zijn omdat we pas dán iets kunnen bereiken. Wie zijn aanstootgevende denkbeelden onbekommerd ventileert, komt uiteindelijk van een koude kermis thuis. En, zo ging hij verder, op den duur wordt dat door de hypocrisie afgedwongen gedrag ook tot een gewoonte en zelfs een deel van ons karakter. Volgens Constant heeft op die manier een goed deel van heel het beschavingsproces van de mensheid zich voltrokken.

Zo is het hier. Samenwerking van de PVV met de VVD en CDA zal de PVV tot een zekere mate van hypocrisie dwingen. Dat is al heel mooi. Maar meer nog, het zal de PVV veranderen en haar ideologie veraangenamen. De rechtsstaat is bij dat alles de grote winnaar.

Frank Ankersmit is emeritus hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijskuniversiteit Groningen.