Sms'je: er is veel spanning in Ndeffo, Kihingo en Mauche

Kenia kiest voor de nieuwe grondwet. Dat is gisteren bekendgemaakt.

Revolutie van de mobiele telefonie in Afrika werkt door bij het referendum.

De vorige keer dat Kenia stemde over een modernere grondwet, in 2005, regende het beschuldigingen over stembusfraude. Die vielen nauwelijks te verifiëren: klachten uit dorpen op hoge heuvels en uitgestrekte savannes bereikten de buitenwereld pas na de stembusgang. De nieuwe grondwet haalde het niet. Kenia stemde woensdag opnieuw over een grondwetswijziging, maar ditmaal kon de hele wereld meekijken tot in de kieslokalen – dankzij sms en internet.

„Er is veel spanning in Ndeffo, Kihingo en Mauche. De twee grote bevolkingsgroepen sturen elkaar waarschuwingen”, meldde een kiezer vanuit Njoro in de Rift Valley. Het sms-bericht verscheen op uchaguzi.co.ke, een website waarop meer dan duizend Keniaanse kiezers berichten achterlieten. Over kiezers die niet geregistreerd stonden, of over oplopende spanningen dus. De tekstberichten, maar ook e-mails en ‘gewone’ voicemails, werden razendsnel gecheckt en op internet geplaatst door Ushahidi (Swahili voor ‘getuige’), een non-profitorganisatie die ijvert voor transparantie. Bezoekers kunnen met één muisklik op een landkaart van Google Maps zien in welk dorp wat voor melding is gemaakt. Een staalkaart van mogelijke onregelmatigheden. Overigens is de stembusgang zonder grote incidenten verlopen, blijkt ook via de website Uchaguzi: verreweg de meeste berichten waren positief.

„Dit systeem kan verkiezingen maar ook humanitaire hulpverlening in Afrika en daarbuiten verbeteren”, zegt hoogleraar Mirjam de Bruijn die bij het Afrika Studie Centrum in Leiden onderzoek doet naar mobiele telefonie in Afrika. „Informatie wordt breder beschikbaar, wat democratiserend werkt. Meer mensen kijken mee, wat de drempel verhoogt voor politieke leiders om bijvoorbeeld stembusfraude te organiseren.” Via internet kijken internationale mensenrechtenorganisaties mee, die de betrokken regering zonodig onder druk kunnen zetten.

Het idee ontstond begin 2008, toen Kenia ten prooi viel aan hevig geweld na omstreden presidentsverkiezingen. De Keniaanse advocate Ory Okolloh deed een online oproep om het geweld in kaart te brengen. Internetwhizzkids wezen Okolloh op gratis beschikbare software en na snel improvisatiewerk was een eerste website van Ushahidi geboren. Talloze getuigenissen van moord en plundering stroomden binnen. Ushahidi heeft voor het referendum van deze week vervolgens de site Uchaguzi opgezet. „We controleren de meldingen via burgerrechtenorganisaties”, vertelt een medewerker telefonisch vanuit Kenia. „Zij zaten verspreid door het land bij stembureaus.” Daarnaast belt en mailt de organisatie met contactpersonen en bronnen ter plaatse om feiten te checken. „Net zoals traditionele journalisten doen.”

Het idee van slachtoffers en getuigen die via moderne communicatiemiddelen politiek en hulpverlening aansturen is inmiddels ook toegepast na de verwoestende aardbeving in Haïti, als waarnemersinstrument bij de verkiezingen in India en tijdens een sneeuwstorm in de Verenigde Staten. Internet en sms werden al gebruikt, maar Ushahidi draait de rollen om: in plaats van autoriteiten die burgers per sms-bombardement waarschuwen voor een naderende tyfoon of tsunami, zijn het nu de burgers die de autoriteiten helpen – en daarmee zichzelf.

Ushahidi vertelt nog een verhaal: dat van de mobiele telefonierevolutie in Afrika. Het mobieltje is de laatste jaren doorgedrongen tot de verste uithoeken van het continent. Omdat computers zeker in rurale gebieden nog altijd schaars zijn, is sms ideaal om snel contact te leggen. „De mobiele telefoon geeft de stemlozen in Afrika een stem”, zegt de medewerker van Ushahidi.

Daar staat tegenover dat in mobiele telefonie ook risico’s schuilen. „Kan het zijn dat de Rwandese genocide niet was geslaagd als mobiele telefoons toen [1994, red.] breed beschikbaar waren geweest?” vraagt de Britse Afrika-specialist Richard Dowden zich af in zijn in 2008 verschenen boek Africa. Altered states, ordinary miracles. Dowden plaatst zelf al de kanttekening: bij het verkiezingsgeweld in Kenia eerder dat jaar gebruikten bendes mobieltjes juist om anderen met de dood te bedreigen. De Bruijn: „Moderne techniek kan nieuwe tegenstellingen creëren.” Toch is zij overwegend positief over mobiele telefonie en internet. „Het geweld zou ook zonder moderne communicatiemiddelen wel plaatsvinden, dat zagen we in Rwanda. Nu kan je er in elk geval iets tegenin brengen.”

In Kenia misschien meer dan in andere Afrikaanse landen: Kenia is relatief ontwikkeld en heeft een mondige, vaak stedelijke middenklasse die de buik vol heeft van fraude en corruptie. Juist omdat in Kenia verkiezingen er nog toe doen, voelen burgers het nut om hun leiders kritisch te volgen. In bijvoorbeeld Ethiopië, waar dit jaar de regerende partij de verkiezingen won in een sfeer van repressie, maken de kiezers zich toch al weinig illusies. De Bruijn: „Dat is de paradox. Juist omdat Kenia al relatief democratisch is, kan zo’n mobiele telefoonsysteem democratiserend werken. Je bouwt er niet een democratie mee op vanuit het niets.”