Opklaringen in Europa, donkere wolken in VS

De crisissfeer rond de euro en de Europese economieën is aan het optrekken. Maar tegelijk vallen de ontwikkelingen in de Verenigde Staten tegen.

Het oog van de storm die financiële crisis heet is zich aan het verplaatsen. Was het de afgelopen maanden vooral het Europese continent dat dankzij de schuldencrisis de aandacht naar zich toe trok, nu richt iedereen zich op de Verenigde Staten.

Jean-Claude Trichet, president van de Europese Centrale Bank (ECB), had gisteren voor het eerst in maanden een makkie aan zijn traditionele persconferentie over het rentebesluit. De ECB handhaafde de rente op 1 procent, en Trichet was optimistisch over de economische verwachtingen in de eurozone. Hij kraaide nog geen victorie, maar de bijeenkomst gisteren leek in niets op de paniekerige sfeer van de afgelopen maanden, toen mogelijke faillissementen van landen als Griekenland en Spanje de sfeer bepaalden.

Gisteren werd ook bekend dat de Grieken op schema liggen met hun zware bezuinigingsprogramma om de economie weer in het gareel te krijgen. Daarmee lijkt het een kwestie van afstempelen voordat zij op 13 september een nieuwe lening van 9 miljard euro kunnen ontvangen van de in totaal 110 miljard die de eurozone en het IMF eerder beschikbaar stelden.

Hoe anders gaat het in de VS. Deze weken komen belangrijke macro-economische data naar buiten over de stand van de Amerikaanse economie. Afgelopen vrijdag begon dat met tegenvallende groeicijfers, die gisteren werden aangevuld met een oplopende werkloosheid. En vanmiddag zouden nieuwe werkgelegenheidscijfers bekend worden. De verwachting? Krimp. De dollar is inmiddels aan een glijvlucht bezig: de munt noteerde deze week 0,76 euro (op 8 juni was dat nog 0,84).

De stroom aan slecht nieuws is ook doorgedrongen tot de burelen van het Amerikaanse stelsel van centrale banken, de Federal Reserve. In toespraken de afgelopen weken waarschuwde voorzitter Ben Bernanke al voor een trager dan verwacht herstel van de economie. Hij zei dat de situatie „ongekend onzeker” was en dat het herstel nog „een lange weg te gaan had”.

Dat roept de vraag op wat de Fed nog kan doen om de economie aan te jagen als het broze herstel inderdaad omslaat in een nieuwe recessie, met mogelijk zelfs deflatie als gevolg van het afnemen van de omloopsnelheid van geld. Daarmee dreigt een Japan-scenario, van jarenlange stagnatie.

Normaal gesproken kan de Fed de rente verlagen, maar die staat sinds eind 2008 al op het historisch lage niveau van tussen de 0 en 0,25 procent. Een verlaging kan nog wel, naar een harde nul, maar de positieve effecten daarvan op de bestedingen (via nog lagere hypotheekrentes bijvoorbeeld) worden niet erg hoog ingeschat. Een tweede mogelijkheid is dat de Fed aangeeft dat de rente voor een nog langere periode zo laag zal blijven, iets wat nu al standaard wordt gemeld bij elk rentebesluit. De geloofwaardigheid van deze vorm van management by speech is klein.

Een laatste mogelijkheid, een die openlijk gepropageerd wordt door econoom Paul Krugman en zakenbank Goldman Sachs, is het verder opblazen van de balans van de Fed, ofwel geldverruiming (in monetair jargon quantative easing, of QE). Ook dat is geen nieuwe zet. Sinds de val van Lehman Brothers in september 2008 heeft de Federal Reserve zijn balans al meer dan verdubbeld, tot ongeveer 2.330 miljard dollar nu. Dat gebeurde met name door voor ruim 1.100 miljard aan hypotheekobligaties op te kopen en voor 300 miljard dollar aan nieuwe staatsschuld rechtstreeks af te nemen van de overheid. In normale tijden is een dusdanige injectie van nieuw geld een recept voor hyperinflatie. In een economie die bijna stilstaat, is dat risico er niet.

Een nieuwe ronde van geldverruiming, in het internationale economendiscours simpelweg afgekort tot QE2, kan op een aantal manieren plaatsvinden. De simpelste is om het geld dat vrijvalt door het aflopen van de looptijd van hypotheekobligaties die de Fed nu al op zijn balans heeft staan, opnieuw te investeren in soortgelijke producten. Sommige economen houden er echter ook rekening mee dat de Fed bij een zware terugslag in de economie de geldkraan weer volledig open gaat zetten, met een nieuwe explosieve groei van de balans tot gevolg.

Ook binnen de Fed wordt er stevig gediscussieerd over de wenselijkheid van QE2. James Bullard van de Fed in St. Louis stelde in een recente paper dat de beste reactie op een hernieuwde recessie wat hem betreft is om de geldhoeveelheid verder te verruimen.

Anderen, zoals Dominic Konstam van Deutsche Bank, pleiten voor een voorzichtiger aanpak. Als er al grootschalig aan geldverruiming gedaan moet worden, doe het dan ‘gesteriliseerd’, zegt hij. Dat betekent dat de Fed risicovolle beleggingsproducten opkoopt met nieuw geld, maar tegelijkertijd het teveel aan liquiditeit weer opdweilt, zoals de ECB ook doet bij de aankoop van inmiddels 60,5 miljard euro aan staatsobligaties uit Europese probleemlanden. Het effect daarvan is kleiner dan de niet-steriele variant, maar ook minder risicovol.

Volgende week komt de Federal Open Market Committee weer bijeen voor het rentebesluit. Eén ding is zeker: zo ontspannen als bij de laatste ECB-bijeenkomst zal het er niet aan toegaan daar.