'Leuke dingen' voor Wilders bedenken het moeilijkst

Het verschil met Paars Plus is dat bij VVD, PVV en CDA wél de wil bestaat om een kabinet te vormen. Hoe gaat CDA zich nu opstellen tegenover de PVV-wensen?

Het wordt de komende tijd weer stil aan het Binnenhof. Drie weken denkt informateur Ivo Opstelten nodig te hebben om de onderhandelingen tussen VVD, PVV en CDA over een ‘gedoogsteund minderheidskabinet’ succesvol af te ronden. In de tussentijd zal er niets verteld worden over het verloop van de gesprekken.

Dat de partijleiders van deze rechtse combine kunnen zwijgen, hebben zij vorige week bewezen tijdens hun ronde van informele gesprekken die uiteindelijk leidde tot de aanstaande maandag te beginnen echte onderhandelingen. Het maakte de verrassing van de aankondiging van hun politieke verloving – vorige week vrijdag – des te groter.

De grote vraag is natuurlijk of de formatie gaat lukken en het kabinet-Rutte er in september is. Een kabinet gebouwd op de 52 zetels van VVD en CDA, dat voor een meerderheid kan rekenen op de gedoogsteun van de 24 PVV’ers. In elk geval zijn de drie partijen en de informateur vastbesloten er de komende weken wat van te maken. „Als je er niet in gelooft, moet je er niet aan beginnen”, zei Opstelten gisteren tijdens zijn eerste en voorlopig laatste openbare optreden als informateur.

Zoveel reserves als de vertrekkende informateur Lubbers afgelopen woensdag tijdens het debat in de Tweede Kamer nog inbouwde voor het vervolg van de formatie, zo weinig aarzelingen had Opstelten. Lubbers zei dat hij maar „half werk” had gedaan en het „essentiële onderzoek” naar de vruchtbare samenwerking tussen VVD, PVV en CDA „eigenlijk nu pas begon”. Hij wenste zijn opvolger dan ook veel sterkte „want nu wordt het pas echt moeilijk”. Met een veelzeggende blik vol ironie bedankte Opstelten Lubbers gisteren voor zijn steunbetuiging.

Lubbers heeft natuurlijk gelijk dat er nog heel veel werk verricht moet worden, maar het belangrijkste is dat bij alle drie de partijen de politieke wil volop aanwezig is om het kabinet te vormen. Dat is het cruciale verschil met de vorige fase in de kabinetsformatie, toen VVD, PvdA, D66 en GroenLinks twee weken lang met elkaar een Paars Plus coalitie in elkaar trachtten te sleutelen.

De twee grootste partijen, VVD en PvdA, zaten toen uit getalsmatige noodzaak bij elkaar, niet uit overtuiging. Dat is wel het geval bij de coalitie die nu wordt besproken. VVD-leider Rutte heeft al voor de verkiezingen duidelijk gemaakt dat rechtse samenwerking zijn doel was. Voor PVV-leider Wilders gold hetzelfde. En CDA-lijsttrekker Balkenende maakte er tijdens de verkiezingscampagne evenmin een geheim van dat zijn coalitievoorkeur bij rechts lag.

Belangrijk voor het verdere verloop van de formatie is dat over het meest essentiële financiële thema, de hoogte van de bezuinigingen, niet meer onderhandeld hoeft te worden. Tijdens hun informele gesprekken van vorige week zijn VVD, PVV en CDA het al eens geworden over een bezuinigingsomvang van 18 miljard euro. Paars Plus liep juist vast op het vaststellen van het bezuinigingsbedrag. De financiële discussie tussen de drie rechtse partijen zal gaan over de invulling van de bezuinigingen, waarbij de scheidslijn loopt tussen VVD en CDA aan de ene kant en PVV aan de andere kant.

Waar bijvoorbeeld de eerste twee partijen een fors bedrag proberen te besparen op de zorg, spreekt de PVV in het verkiezingsprogramma uit dat in deze sector juist niet kan worden bezuinigd. Maar als regeringsdeelname in het geding is, toont Geert Wilders zich een flexibel mens, weet inmiddels heel Nederland. De verkiezingen waren nog geen dag oud of hij was al bereid zijn keiharde eis om de pensioengerechtigde leeftijd op 65 jaar te houden, in te leveren.

Bezuinigingen verzinnen hoeven de partijleiders in elk geval niet; ze moeten slechts kiezen. Naast hun eigen door het CPB doorgerekende en geconcretiseerde verkiezingsprogramma, liggen op de onderhandelingstafel in de Eerste Kamer diverse boekwerken van de ambtenaren van het ministerie van Financiën met talloze bezuinigingsmaatregelen. Dit alles dankzij de door het vorige kabinet in gang gezette ‘heroverwegingsoperatie’ bij de overheid.

Spanning tussen de partijen is vooral te verwachten bij de invulling van de prijs die VVD en CDA moeten betalen voor de steun van Geert Wilders’ fractie. In hun acte van verloving van vorige week stellen VVD, PVV en CDA dat „harde afspraken” gemaakt worden over immigratie, integratie, asiel en veiligheid. Dit moeten de ‘leuke dingen’ voor Wilders worden. Het gaat dan om het beperken van de huwelijks- en gezinsmigratie, beperken van sociale uitkeringen voor immigranten die nog maar kort in Nederland verblijven, het verzwaren van de taaltoets voor het Nederlands, het tegengaan van radicalisering en het ter discussie stellen van het dragen van hoofddoekjes door ambtenaren. Wil Wilders zijn geloofwaardigheid behouden en zijn soepelheid op financieel terrein bij zijn electoraat kunnen verantwoorden dan zullen op deze terreinen tot de verbeelding sprekende maatregelen moeten worden genomen. Het zijn ook juist deze onderwerpen waar vooral het CDA een genuanceerde aanpak voorstaat.

In elk geval mag Wilders, hoewel hij slechts gedoogt, de komende tijd over alles meepraten. Zelfs over de invulling van het kabinet door VVD’ers en CDA’ers. Ex-informateur Lubbers had het over het werken „aan een wel heel bijzonder minderheidskabinet”. Maar de formatiebesprekingen die hieraan vooraf gaan beloven minstens zo bijzonder te worden.