Iedereen wil praten over 'Inception'

Inception is een als actiefilm vermomde hersenkraker. Toch is de film op weg de hit van 2010 te worden. Is dit de film die de videogamegeneratie definieert?

Een meesterwerk, deze hersenkraker vermomd als actiefilm. Een vormloze chaos, luidruchtig zoals holle vaten dat nu eenmaal zijn. Christopher Nolans puzzelactiefilm Inception, net twee weken uit, verovert de wereld. Maar de waardering kan samenhangen met leeftijd en ervaring met videogames.

De avonturen van de getraumatiseerde droomspion Dominic Cobb (Leonardo DiCaprio) in het onderbewustzijn van een rijke erfgenaam zijn in de blogsfeer al tot op het bot ontleed. Heeft u al gemerkt dat niet alleen de titelsong, maar de gehele muziekscore gebaseerd is op het liedje Non, je ne regrette rien van Edith Piaf? En wat betekent dat? Wat is droom, wat echt, wie droomt? Of is de film een allegorie voor de creatieve angst van de regisseur? Hoe ver reikt de invloed van de Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges?

Over Inception moet je kunnen meepraten. Vorige week dinsdag, na een bijna uitverkochte avondvoorstelling, hoorde ik op het Rotterdamse Schouwburgplein niet de bekende stilte van een door explosies platgewalst publiek, maar geanimeerd geroezemoes. Iedereen wilde kennelijk zijn analyse met anderen delen. Die gesprekken, voortgezet in kroeg, huiskamer of weblog, zijn de best denkbare reclame voor een film en maken Inception tot een potentiële mijlpaal in de filmgeschiedenis.

Let wel: we praten over een Amerikaanse blockbuster van 160 miljoen dollar. Een zwarte zwaan in het huidige Hollywood, want niet gebaseerd op een andere film, of televisieserie, bestseller, strip of speelgoed. Zonder ingebouwde fanbasis vooraf dus, of merchandise achteraf. En bovendien een film die in sneltreinvaart psychologische concepten op de kijker afvuurt en hem daarna een surrealistisch labyrint injaagt waar de actie zich simultaan op meerdere bewustzijnsniveaus afspeelt. Eén keer met je ogen knipperen en je bent de draad kwijt.

Een gok die studio Warner Bros na het succes van The Dark Knight aandurfde met regisseur Christopher Nolan, en die prachtig uitpakt. Inception is op weg de zomerhit van 2010 te worden: na ruim twee weken nadert hij wereldwijd de 400 miljoen dollar. ‘Sequelitis’ de geconstateerde oververzadiging van bioscoopgangers met voorspelbare vervolgfilms, prequels en remakes, vormt een deel van de verklaring. Dat is waar Disney’s Harry Potter-kloon The Sorcerer’s Apprentice faalt, en Inception zegeviert. We willen weer verrast worden.

Bovendien slaagt Inception niet ondanks, maar dankzij zijn complexiteit. De structuur van de film herinnert aan Scorsese’s Shutter Island, ook met DiCaprio, ook een excursie in de krochten van een getraumatiseerde geest die zich op meerdere realiteitsniveaus afspeelt, ook ingewikkeld, hoewel eenduidiger, dan Inception. Is het publiek slimmer dan Hollywood denkt? Hebben puzzelactiefilms de toekomst? Want al is het concept van droom binnen droom allerminst nieuw in het actie- of horrorgenre, de raadselachtige verhaalstructuur van Inception herinnert eerder aan arthousefilms als L’année dernière à Marienbad of Mulholland Drive. Waarom spreekt dit anno 2010 een breed publiek aan?

In de LA Times heeft blogger Patrick Goldstein een verklaring: om Inception te waarderen, moet je zijn opgegroeid met videogames. De film markeert een generatiekloof zoals À bout de souffe (1959) of Bonnie and Clyde (1967) dat ooit deden. Goldstein citeert een Hollywoodveteraan die een privévertoning bijwoonde. In het zaaltje schudden studiobazen verbijsterd het grijze hoofd over deze vormloze chaos: hooguit geschikt voor ‘fanboys’ en studenten. Hun jongere assistenten liepen rood aan van opwinding. „Hadden ze de film opnieuw gedraaid, dan hadden ze hem zo weer uitgezien.”

Wetenschapper Henry Jenkins: „Inception is vooral een film over werelden en niveaus, zoals ook videogames zijn gestructureerd. Wij maken deel uit van de actie. Verhalen worden niet verteld, maar ervaren.” Regisseur Nolan zegt iets soortgelijks over Inception. „Als je dit verhaal als een doolhof voorstelt, wil je daar niet boven hangen om te zien hoe de hoofdrolspelers voortdurend de verkeerde afslagen nemen. Dat is frustrerend. Je wilt bij ze zijn, samen met hen die fouten maken.” Opties open houden en de horizon van je publiek beperken, maakt de film opwindend. Of onnodig verwarrend, vinden veel ouderen.

Inception toont dan, anders dan al die eerdere, lamlendige pogingen om videogames naar het witte doek te vertalen, hoe het moet. Niet simpelweg de bekende gamehelden door doolhoven jagen: ga een niveau dieper. Maak de hele film tot doolhof: even de concentratie verliezen en het is game over. Met avatar DiCaprio door de valstrikken van de niveaus struikelen. De actie zo snel en onoverzichtelijk als in een ‘fist person shoot ‘em up’: stort je erin of sterf. Waarna men na afloop op internet tips en ‘cheats’ kan uitwisselen om de puzzel op te lossen.