Het doolhof stroomt vol

Staatsbosbeheer ontwikkelt zich steeds meer tot opdrachtgever van beeldend kunstenaars, onder meer in de ruige Biesbosch. „Maar een broedende kerkuil krijgt altijd voorrang.”

'De Wassende Maan' van Paul de Kort, in het hart van de Biesbosch. Foto Your Captain Luchtfotografie Naamsvermelding: Your Captain Luchtfotografie

Een labyrint van sierlijke lijnen en halve cirkels ligt in het water van de Biesbosch verscholen. Smalle watergangen zijn afgeboord met een aarden wal. Bij hoog water stroomt het doolhof vol, bij afnemend getij vallen de geulen droog. Landschapskunstenaar Paul de Kort ontwierp met De Wassende Maan een kunstwerk in het hart van de ruige Biesbosch. Zijn geometrisch ontworpen land art is in harmonie met de omgeving. Verderop in de Biesbosch vlecht kunstenaar Urs Pfannenmüller betonijzer tot een loofgang, een berceau, zoals die in klassieke tuinen voorkomt. Uitkijk op het Landschap bestaat uit een tien meter lang, halfrond bouwsel, gemaakt van industrieel materiaal. Het beeld is een bewust artificiële ingreep in de natuur. Wie middenin gaat staan, ziet de omgeving als omsloten door een lijst.

Deze zomer vinden tal van kunstprojecten plaats in een entourage van landelijke gebied, veelal ressorteren ze onder Staatbosbeheer. Het Theaterfestival Bies! brengt toneel en concerten in de Biesbosch, onder meer Tranen van Bach door Muziektheater Hollands Diep. In het Noordwijkse bos- en duingebied nodigt het festival Kunst in Duin deze zomer zeventig schilders, performers en beeldhouwers uit om te variëren op het thema Droombeeld. Dit festival is een initiatief van Staatsbosbeheer en beeldhouwer Willem van Vugt. Het evenement streeft een synthese na tussen landschap en sculptuur. De kunstenaars maken voornamelijk gebruik van hout, door de eeuwen heen een geliefde grondstof voor beeldhouwers wegens de elegantie en vloeiende structuur. Theatermaakster Lotte van den Berg brengt met haar gezelschap Omsk de voorstelling Virtueel diner, waarin een live-verbinding wordt gelegd tussen de Biesbosch en de Congolese hoofdstad Kinshasa. Aan tafel tussen de Biesboschbomen dineert de toeschouwer met iemand aan de andere kant van de wereld.

Staatsbosbeheer en kunst: dat lijkt een ongewone combinatie. Boswachters die uitleg geven over beeldende kunst en theater, ook dat is verrassend. Boswachter Roel Vriesema: „ Als boswachter gaf ik vroeger uitleg over flora en fauna, nu beantwoord ik vragen over kunstwerken.” Staatbosbeheer, dat 230.000 hectare natuurgebied bezit, stimuleert sinds 1998 kunstprojecten. In het boek Het verlangen naar buiten schrijft kunsthistoricus Marcel van Ool over de Nederlandse geschiedenis van het buitenleven. Kunst speelt daarin vanouds een grote rol, denk maar aan beeldentuinen bij buitenplaatsen of schilders, schrijvers, filmers en beeldhouwers die hun inspiratie aan het landschap ontlenen. Van Ool is tevens de eerste kunstadviseur van een landschapsbeheerder in Nederland.

Om in de Biesbosch de kunstwerken te bereiken, moet de bezoeker over onverharde wegen lopen of een smal, nauwelijks zichtbaar pad met brandnetels volgen. „Dat hoort bij de ervaring van kunstwerken in een natuurlijke omgeving”, zegt Van Ool. „De land art die we in onze gebieden toelaten, is altijd in overeenstemming met de omgeving, zoals De Wassende Maan. Landschapskunst heeft zich ontwikkeld van een kunstvorm die vervreemding veroorzaakte, bijvoorbeeld stukken verwrongen en verroest staal in de openbare ruimte, naar kunst in samenspel met de omgeving. De kunstenaar gaat uit van het landschap zelf en wil daarin geen harde breuken forceren.”

Vooral gebieden die aan ingrijpende verandering onderhevig zijn, roepen volgens Van Ool om kunstwerken die mensen bewust maken van die veranderingen. „De Biesbosch was ooit een onvoorspelbaar, grillig getijdengebied dat kon overstromen. Dat is gereguleerd met sluizen en dammen. Met De Wassende Maan laten we zien dat de getijden er nog steeds zijn. Bovendien worden eb en vloed veroorzaakt door de maanstanden.”

Landschapskunstenaar De Kort werkt bij voorkeur in de „buitenruimte”, zoals hij het noemt. Hij zegt: „Een kunstwerk leeft, is aan verandering onderhevig. Storm, vorst, wind, water en erosie zijn van invloed op het kunstwerk en laten hun sporen na. Dat geeft het zijn dynamische en soms zelfs theatrale betekenis. Het is mijn overtuiging dat die sporen zichtbaar moeten zijn. Dat gebeurt bij een project als De Wassende Maan. Elk uur, in elk seizoen is het anders.”

Volgens directeur Chris Kalden komen bij Staatsbosbeheer veel aanvragen van kunstenaars binnen: „Zij weten Staatsbosbeheer te vinden. Thea termakers en beeldende kunstenaars doen een beroep op ons om in een landschappelijke entourage te mogen werken. Kunstenaars willen graag in onze gebieden ideeën opdoen.”

Voorop staat „het behoud van Nederlandse natuur”, zegt Kalden. Meteen daarna volgt het toegankelijk maken van de terreinen voor publiek. Kunstenfestivals als Oerol op Terschelling en de Karavaan langs de Westfriese Omringdijk zouden onmogelijk zijn zonder medewerking van Staatbosbeheer. „Het mooie is dat mede door deze activiteiten ook het cultureel besef van Staatsbosbeheer is toegenomen. Hoe organiseer je als natuurbeheerder een voorstelling in een duinpan voor driehonderd mensen? Aan welke eisen moet een kunstwerk voldoen als het in een natuurlijke omgeving staat en daarop geen nadelig effect mag hebben?” Beheer en bescherming behouden de prioriteit, aldus Kalden. „De kwetsbare natuur mag geen schade ondervinden. Een broedende kerkuil of de zeldzame keverorchis krijgt voorrang. Daar moeten de kunsten voor wijken.”

Staatsbosbeheer ontvangt in zijn gebieden 200 miljoen bezoeken per jaar. Volgens Chris Kalden zijn kunstuitingen die „op herkenbare manier verbonden zijn met het landschap of die oude landschapspatronen volgen” het aantrekkelijkst. Kunst in een natuurlijke omgeving biedt de bezoeker een extra dimensie, vindt Kalden. En voor de kunstenaars is werken in de natuur uiteraard inspirerend. Volgens Marcel van Ool, verantwoordelijk voor de recente beleidsnota KunstEnVisie van Staatsbosbeheer, verlaten steeds meer kunstenaars „de beslotenheid van het atelier of de repetitieruimte” en zijn ze „meer en meer geïnteresseerd in maatschappelijke thema’s als ecologie en de omgang tussen mens en natuur”.

Hoewel Staatbosbeheer zichzelf de bescheiden rol van „toneelmeester en gastheer” toebedeelt, reikt de invloed verder. Dat is goed te zien aan de buitenexpositie Out of Space in natuurgebied de Rottige Meente aan het riviertje de Scheene. Langs een traject van 6 kilometer tonen zestien landschapskunstenaars hun werk, variërend van een auto die boven het water zweeft, uit grove planken opgetrokken deuren die de bezoeker uitnodigen het landschap binnen te gaan tot blauwe voeten die over het water lopen, paarse en gouden naaldhakken die uit een boombast groeien en een reeks ranke, smalle spiegels die landschap en hemel weerkaatsen.

Een van de beheerders van het gebied is boswachter Roel Vriesema, die vanaf het begin betrokken is bij het kunstproject: „De kracht van dit oude veengebied ligt in de afwisseling van veenafgraving, petgat, legakker en rivier. Elke kunstenaar legt een ander accent. Wie de route volgt, kijkt anders naar het historische landschap. De uit Duitsland afkomstige kunstenaar Roger Rigorth bijvoorbeeld plaatst op de sokkel van een oude windmolen een reusachtig object dat lijkt op een omhoog wijzende eendenkorf. Observatorium noemt hij het. Als je daarnaar kijkt, kijk je naar drie werelden: de natuur, de eeuwenoude stenen sokkel van de molen en het gloednieuwe kunstwerk dat past in deze natuurlijke omgeving. Dat laatste is wel de voorwaarde, daarom ben ik ook betrokken: we zoeken naar kunst die vanzelfsprekend geworteld lijkt in het landschap.”

Groen, rood en goud: zo benoemt Staatsbosbeheer zijn bezit. Groen staat voor natuur, rood voor de in cultureel opzicht waardevolle gebouwen en goud staat voor het interieur van die gebouwen. Kalden: „Voor Staatsbosbeheer begon de aandacht voor kunst met de aankoop van landgoederen met een cultuur-historische waarde. Opeens moest een boswachter zich gaan verdiepen in cultureel erfgoed. Ze stellen juist de terreinen open voor kunstenaars en publiek. De taken van natuurbeheer zijn toegenomen en versmolten met zorg voor kunst. Boswachters zijn allang geen stugge veldwachters meer die hun gebied bewaken. ”

Kunstwerkenroute Biesbosch, Biesboschmuseum Werkendam; biesboschmuseum.nl. Kunst in Duin, Noordwijk 28/8-5/9; Festival Bies! De Biesbosch, 2-9/9; Out of Space, Rottige Meente t/m 1/11; daar speelt ook Figaro! door Opera Nijetrijne, 17-29/9