Graan brandt, prijzen stijgen

De prijzen van graan lopen in hoog tempo op. Het weer, de politiek, de markt – het speelt allemaal een rol. De oogsten zijn dit jaar kleiner dan de consumptie.

Paniek en speculatie zijn de belangrijkste oorzaken van de scherp gestegen graanprijzen in de afgelopen weken. Eind juni was de prijs voor tarwe met 145 euro per ton historisch laag, in juli klom hij met 34 procent. Gisteren schoot de prijs van maaltarwe op de Matif-Euronextbeurs in Parijs verder omhoog naar 232 euro per ton, aangewakkerd door het verbod dat de Russische premier Poetin gisteren afkondigde op de export van graan. Schaarste dreigt door droogte en branden. Prijzen kunnen verder stijgen als ook belangrijke graanproducenten Kazachstan en Oekraïne exportbeperkingen opleggen.

Oorzaak van de prijsstijgingen zijn de zeer slechte oogstverwachtingen, vooral rond de Zwarte Zee. Rusland produceerde in 2008 nog 100 miljoen ton graan, maar door de aanhoudende hitte is dit jaar 25 procent van de oogst verwoest. Kazachstan zit in eenzelfde situatie. In Oekraïne valt de oogst tegen door hevige neerslag in het begin van het jaar.

Ook Canada verwacht dat de tarweoogst dit jaar bijna een kwart lager uitvalt dan in 2009. Het land had ook te kampen met overvloedige regenval. De oogstprognose is nu bijgesteld naar 18,45 miljoen ton. Daarentegen rekenen de VS dit jaar juist op een uitstekende oogst. Hoewel er 6 procent minder tarwe is ingezaaid, ten gunste van maïs en soja die meer geld opbrengen, is de opbrengst naar verwachting gelijk aan die van vorig jaar.

„We zitten niet morgen zonder graan”, zegt analist Dirk Jan Kennes van de Rabobank. „Tot 2006-2007 lag de wereldproductie voor tarwe op 600 miljoen ton. Door de hoge prijzen als gevolg van de voedselcrisis zijn boeren in vooral Europa en de voormalige Sovjet-Unie meer tarwe gaan inzaaien.” Daardoor werd de productie opgekrikt naar 680 miljoen ton per jaar. Door slechte oogsten zakt die dit jaar naar 650 miljoen ton. „Dat is onder het niveau van de wereldconsumptie”, zegt Kennes. „We gaan dus weer interen op de voorraden die juist weer op het niveau waren van voor de voedselcrisis.” Ook de voedsel- en landbouworganisatie FAO stelt dat er voldoende graan in voorraad is.

Vervolg Graan: pagina 12

Ieder wordt nerveus en gaat kopen

Vrees voor een nieuwe voedselcrisis zoals in 2007/2008 is niet gegrond. De FAO stelde de ramingen van de mondiale graanoogst bij van 676 miljoen ton naar 651 miljoen ton. Dat kan de wereld lijden, want na twee opeenvolgende jaren van goede oogsten (2008 was recordjaar, in 2009 de op een na hoogste oogst in de geschiedenis) zijn de voorraden voldoende aangevuld. Maar als de droogte in Rusland aanhoudt, waarschuwt de FAO, dan komt de winteraanplant van tarwe in gevaar, met mogelijk ernstige gevolgen voor de voorraden in 2011/2012.

Maar als de tekorten meevallen, waarom stijgen de prijzen dan zo explosief? De verklaring is dat de grote graanopkopers in de wereld de laatste twee jaar massaal zijn overgegaan op kortetermijnposities, zegt een woordvoerder van Productschap Akkerbouw: „Dat gaat goed zo lang de prijs daalt.”

Dat is ook de indruk van broker Jan Kraak van handelskantoor De Vries & Westermann in Hoofddorp. „In een markt van overvloed zijn mensen geneigd te denken dat er altijd wel weer aanbod komt”, zegt hij. „Ze gaan steeds een beetje minder bieden en steeds minder vooruit inkopen.”

Nu de markt plotseling heel krap blijkt, kijken inkopende bedrijven ineens tegen een lage voorraadpositie aan. „Nu wordt iedereen nerveus en gaat kopen”, zegt de woordvoerder van het Productschap. „Allemaal zijn ze bang dat als ze wachten, er weer een euro bovenop de prijs is gekomen.”

Het is „niets anders dan de normale marktwerking”, zegt graanhandelaar Alex Blonk uit Moerkapelle, verbonden aan het Comité van Graanhandelaren. „Er is niet echt iets heel nieuws aan de hand. Er is zoveel miljoen ton minder beschikbaar, omdat overal ter wereld de oogsten tegenvallen. Ondertussen blijft de wereldconsumptie van graan stijgen.”

De prijzen stijgen nu extra hard, omdat volgens Blonk „geen enkele boer nu wil verkopen, ze wachten liever om een nog betere prijs te vangen”. Termijnhandelaar Kraak denkt ook dat de kopende partijen de situatie eerder hebben onderschat. „De droogte in Rusland speelt natuurlijk al wat langer.” Volgens Kraak laat de overspannen prijsstijging zien dat er „kennelijk weinig geleerd is” van de prijsexplosie in 2007 en 2008. „Na twee seizoenen en drie goede oogsten is de prijs weer gemakkelijk naar beneden geschroefd. Bij een prijs van 100 euro per ton kan een boer niets verdienen en kunnen handelaren alleen een kleine marge maken.”

In een eerder deze week verschenen rapport concludeert de Wereldbank dat de prijsrally van 2007-2008 gevoed werd door speculatie. Niet de toegenomen vraag naar graan uit China en India of de honger naar biobrandstof leidden toen tot een recordprijs van tarwe van boven de 300 euro per ton, maar beleggers dreven de prijzen op. Speelt dat nu weer een rol?

„Ik kan de conclusie van de Wereldbank niet onderschrijven”, zegt broker Kraak. „Feit is dat we met een reële situatie te maken hebben, namelijk dat de wereldproductie achterblijft.” Analist Kennes beaamt dat: „Veranderingen in de fundamentele marktomstandigheden zijn de oorzaak. Maar als er vervolgens speculanten op de markt komen, kunnen de prijzen versterkt omhoog gaan.”

Volgens Kennes en Kraak is het altijd zo geweest dat er geld van buiten de sector een rol speelde. „Wellicht is dat tegenwoordig wel wat heftiger”, zegt Kraak, die zich afvraagt of dat zo erg is. „Je moet ook bedenken dat boeren daardoor een betere prijs kunnen krijgen voor hun product.”

Als prijzen hoog blijven zal ook de consument er wat van gaan merken, verwachten deskundigen. Niet zozeer de prijs van graanproducten als brood, bier en pasta zullen stijgen, maar vooral di van vlees. De rekensom is eenvoudig. Brood bestaat weliswaar voor bijna 100 procent uit tarwe, maar het grootste deel van de kostprijs zit hem in energie, vervoer en arbeidsloon. De productie van vlees vergt veel meer graan: voor 1 kilo kip is 2 kilo graan nodig, voor een kilo biefstuk 5.

De consument is „jarenlang verwend met lage voedselprijzen”, zegt graanhandelaar Alex Blonk. „Andere consumptiegoederen zijn sterker in prijs gestegen, maar de prijs van basisvoeding als brood is door de jaren heen laag gebleven.”

Of de graanprijzen zo hoog blijven, is volgens Kennes „even afwachten”. Volgens de analist zou de goede oogst in de Verenigde Staten het volumeverlies uit de landen rond de Zwarte Zee wel eens kunnen compenseren. „De oogst is net begonnen. De komende maanden wordt duidelijk hoe het verder gaat.”