De onverklaarbaarheid van een herkenning

Hoe weet je dat? Hoe zie je dat? Een paar jaar geleden zag ik een pilot op tv van een programma waarin mensen televisiebeelden te zien kregen en dan moesten raden wat het was. Dat bleek verrassend makkelijk te zijn: je bleek plekken waar je nog nooit geweest was, mensen die je nog nooit gezien had, situaties die je nooit had meegemaakt, toch thuis te kunnen brengen.

Het idee heeft het nooit tot programma geschopt. Ik denk er nog wel eens aan als ik een plek meteen herken zonder te weten waarom. Gistermiddag was ik tijdens een zaprondje aangeland bij de BBC en zag een zwart-wit opname van publiek in een concertzaal. Het Concertgebouw!

Waaraan herkende ik die plek in een fractie van een seconde? De architectuur van het gebouw is niet zo opvallend dat die meteen voor herkenning kan zorgen; het Concertgebouw is niet de opera van Sydney. De zaal lijkt op alle concertzalen, keurig negentiende-eeuws. Misschien waren het dan de mensen. Echte Hollanders, zoals je ze er in een ander land ook kunt uitpikken. Maar dit waren wel Hollanders van jaren geleden. Zou ik een Hollander uit 1950 kunnen onderscheiden van een Duitser of een Fransman uit 1950? Kennelijk gaat dat vermogen meer dan zestig jaar terug. Echte Hollanders.

Het publiek in het Concertgebouw was te zien in The World At War, een Engelse serie over de Tweede Wereldoorlog uit begin jaren zeventig die nu op de BBC wordt herhaald. De mensen in het Concertgebouw luisteren naar een concert gedirigeerd door Willem Mengelberg. Laurence Olivier, die de voice-over doet, vertelt niet of dit was voordat of nadat de Joodse musici waren ontslagen en de namen van Joodse componisten van de muren waren gehaald.

Aflevering achttien ging helemaal over Nederland. (Wie het zien wil: de serie staat op YouTube). Er komen ook beelden in voor uit De eeuwige Jood, de film waarin Goebbels Joden met ratten vergelijkt en laat zien hoe goed ze kunnen assimileren. De Joden zijn bijna niet van echte Duitsers of Nederlanders te onderscheiden.

De fictie van de echte Hollander is taai. Hij speelt in de politiek weer een kwalijke rol. Er is nu een nieuwe reclame op tv voor kaas die er ook aan refereert, waarin schaatser Rintje Ritsma (een Fries, en die zijn in dit ideaal nog echtere Hollanders dan andere Nederlanders) en allerlei blonde meisjes de fictie gestalte geven. Er wordt ouderwets gehooid en gekarnd, maar aan het eind mag er ook een Fatima meedoen. Zonder hoofddoekje, hoewel de meisjes in de reclame die eigenlijk allemaal op hadden moeten hebben; toen er in Nederland nog met de hand gehooid werd, was dat nog echt Hollands.