We willen weer verrast worden

Inception is een als actiefilm vermomde hersenkraker. Even met je ogen knipperen en je bent de draad kwijt.

De film is op weg de hit van 2010 te worden. Hoe kan dat?

Wordt Inception de film die de videogamegeneratie definieert?

Net twee weken uit, worden de avonturen van de getraumatiseerde droomspion Dominic Cobb (Leonardo DiCaprio) in het onderbewustzijn van een rijke erfgenaam in de blogsfeer tot op het bot ontleed. Al gemerkt dat niet alleen de titelsong, maar de hele muziekscore is gebaseerd op het lied ‘Non, je ne regrette rien’ van Edith Piaf? En wat betekent dat? Is de film soms een metafoor voor de creatieve angst van de regisseur, met de Japanse geldschieter in Cobbs droomteam als zijn studiobaas? Hoe ver reikt de invloed van de Nederlandse graficus Escher of de Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges?

Over Inception moet je kunnen meepraten. Vorige week dinsdag, na een avondvoorstelling, hoorde ik op het Rotterdamse Schouwburgplein niet de bekende stilte van een door explosies platgewalst publiek, maar geanimeerd geroezemoes. Iedereen wilde kennelijk zijn analyse met anderen delen. Die gesprekken, voortgezet in kroeg, huiskamer of weblog, zijn de best denkbare reclame voor een film – en maakt Inception tot een potentiële mijlpaal in het canon van de filmgeschiedenis.

Let wel: we praten over een Amerikaanse blockbuster van 160 miljoen dollar (ruim 120 miljoen euro). Een zwarte zwaan in het huidige Hollywood, want niet gebaseerd op een andere film, of televisieserie, bestseller, strip of speelgoed. Zonder ingebouwde fanbasis vooraf of merchandise achteraf. Een als actiefilm vermomde hersenkraker die in sneltreinvaart psychologische concepten op de kijker afvuurt en hem daarna een surrealistisch labyrint injaagt waar de actie zich simultaan op meerdere bewustzijnsniveaus afspeelt. Eén keer met je ogen knipperen en je bent de draad kwijt.

Een gok die studio Warner Bros na het succes van The Dark Knight alleen met regisseur Christopher Nolan aandurfde, en die prachtig uitpakt. Inception is op weg de zomerhit van 2010 te worden: na ruim twee weken nadert hij wereldwijd de 400 miljoen dollar. ‘Sequelitis’ de eerder deze zomer geconstateerde oververzadiging van het bioscooppubliek met al te veel voorspelbare vervolgfilms, prequels en remakes, is een deel van de verklaring. Dat is waar Disneys Harry Potter-kloon The Sorcerer’s Apprentice faalt, en Inception zegeviert. We willen weer verrast worden.

Inception slaagt niet ondanks, maar dankzij zijn complexiteit. De structuur van de film herinnert aan Scorsese’s Shutter Island, ook met DiCaprio, ook een excursie in de krochten van een getraumatiseerde geest die zich op verschillende realiteitsniveaus afspeelt, en ook knap ingewikkeld, hoewel eenduidiger, dan Inception. Is het publiek slimmer dan Hollywood denkt? Heeft de puzzelactiefilm toekomst?

In LA Times komt blogger Patrick Goldstein met een verklaring: Inception definieert de videogamegeneratie. Goldstein citeert een Hollywoodveteraan die een privévertoning bijwoonde. In het zaaltje schudden studiobazen verbijsterd het grijze hoofd over deze vormloze chaos. De jongere aanwezigen liepen rood aan van opwinding. „Hadden ze de film opnieuw gedraaid, dan hadden ze hem zo weer uitgezien.”

De crux om Inception te waarderen, haalt hij wetenschapper Henry Jenkins aan, is opgroeien met videogames. „Inception is vooral een film over werelden en niveaus, zoals videogames zijn gestructureerd”, aldus Jenkins. „Wij maken deel uit van de actie. Verhalen worden niet verteld, maar ervaren.” Regisseur Nolan zegt iets soortgelijks: Inception is zijn doolhof. „Als je een verhaal als een doolhof voorstelt, wil je daar niet boven hangen om te zien hoe de hoofdrolspelers voortdurend de verkeerde afslagen nemen. Dat is frustrerend. Je wilt bij ze zijn, samen met hen die fouten maken.” De horizon van je publiek beperken maakt een film opwindend. Of onnodig verwarrend.

Inception toont dan, anders dan al die eerdere, lamlendige pogingen om videogames naar het witte doek te vertalen, hoe het moet. Niet simpelweg bekende gamehelden door doolhoven jagen: ga een niveau dieper. Maak de hele film tot doolhof: even de concentratie verliezen en het is game over. Samen met je avatar DiCaprio door de valstrikken en doodlopende wegen van de niveaus struikelen. De actie net zo snel en onoverzichtelijk houden als in een ‘fist person shoot ‘em up’: stort je erin of sterf. En achteraf op internet ademloos tips en ‘cheats’ uitwisselen om de puzzel op te lossen.