Mediterraan diertje leeft zuurstofloos

Ook heel diep in de Middellandse Zee is het niet koud. Maar vaak wel heel zout. Biologen vinden er nieuwe dieren op riffen, in geulen en in poelen.

Hester van Santen

In zee, 150 kilometer ten westen van Kreta, leven diertjes die een paar jaar geleden nog niemand kende. Ze hebben een unieke eigenschap: het zijn de enige dieren die helemaal zonder zuurstof kunnen.

Begin deze week publiceerden zeebiologen elf artikelen over de soortenrijkdom in zee in het wetenschapsblad PLoS One. Allemaal resultaten van het wereldwijde zeebiologieproject Census of Marine Life. De artikelen geven een overzicht van het leven in soortenrijke zeeën: bij Australië, Zuid-Afrika, in het Caraïbisch gebied. En de Middellandse Zee. Meestal geroemd om zijn zonuren, maar biologen vinden het vooral een vruchtbaar onderzoeksgebied.

Vlakbij de drukke stranden is nog veel te ontdekken. In de Middellandse Zee leven bijna 17.000 bekende soorten. Dat zijn dieren, eencelligen, planten en bacteriën, concluderen de biologen in PLoS One nadat ze alle gegevensbestanden hadden doorgespit. Dat is al meer dan de bestaande schatting van 8.000 tot 12.000 soorten, maar er moeten er nog veel meer zijn.

Die moeten we vooral in de diepte zoeken, schrijven de biologen. De diepzee van de hele Middellandse Zee is het grootste en toch slechtst onderzochte deel. Alleen al dát die zee zo diep is, is voor veel buitenstaanders een verrassing. De Middellandse Zee is op zijn diepste punt, in de Matapan-Vavilovtrog ten zuiden van de Peloponnesos, 5.121 meter diep.

Beneden de 200 meter, waar nooit licht doordringt en de diepzee begint, leven toch 2.800 soorten, volgens een eerste grove schatting. „En we kennen maar 30 procent van die soorten. Dat is onze belangrijkste vondst”, reageert de Italiaanse bioloog Roberto Danovaro die in PLoS over de mediterrane diepzee schreef. De biologen leiden hun bestaan af uit rekenkundige modellen.

De Middellandse Zee is een rare zee. Het is er warm (13 à 15 °C tot op de bodem) en erg zout. De zee viel zes miljoen jaar geleden grotendeels droog. Soorten stierven uit, en toen de zee weer volliep was er volop ruimte voor het ontstaan van nieuwe soorten. Daardoor zijn de soorten die er nu voorkomen vaak bijzonder: 20 procent van de soorten in de Middellandse Zee komt alleen daar voor.

Zoals de Maltese rog, of de zeeslak Dendropoma petraeum, die riffen bouwt. Maar bijzondere soorten zijn er vooral ook in de diepzee, want de Middellandse Zee is door de ondiepe Straat van Gibraltar vooral voor diepzeedieren afgesloten van de Atlantische Oceaan.

Neem de zuurstofloze dieren ten westen van Kreta. In april van dit jaar zijn ze beschreven in BMC Biology, door het team van de Italiaan Danovaro. De diertjes leven in onaangenaam zeewater op ruim drie kilometer diepte. Op de bodem van de oostelijke Middellandse Zee bestaan poelen van zeer zout water, het resultaat van de droogte van 6 miljoen jaar geleden. Die zoute plassen, enkele tientallen meters diep, zijn zwaarder dan het omringende water en kunnen daar dus niet weg. Bovendien mengt er geen zuurstof door en zit er giftig waterstofsulfide in.

En toch is er leven. Het wemelt er van de ‘corsetdiertjes’, leden van de obscure diergroep Loricifera. Op elke vierkante meter diepzeebodem zaten er wel honderd.

Zulke exotische ecosystemen zijn er meer in de Middellandse Zee, en pas de laatste jaren worden ze onderzocht. In de diepzeekoraalriffen van Santa Maria di Leuca, op 300 tot 1.100 meter diepte ten zuiden van de ‘hak’ van Italië, zijn begin dit jaar 222 soorten gevonden (zoals sponzen, kwallen en schelpdieren) waarvan er negentien tot dan onbekend waren. Er zijn veertien van dit soort rifsystemen in de Middellandse Zee, en de meeste zijn nog nooit onderzocht. Danovaro zegt desgevraagd: „Wat we nu vooral moeten gaan onderzoeken, zijn onderzeese canyons en bergen. Van die laatste weten we niet eens hoeveel er zijn.”

„Niet-beschreven soorten verdwijnen voor we weten dat ze bestaan”, concludeert ook de Spaanse bioloog Marta Coll in PLoS One. Want de aantasting van de Middellandse Zee is ernstig. Sinds de vorige eeuw komen veel soorten van elders, vooral via het Suezkanaal. Ernstiger nog is volgens Coll en haar collega’s de aantasting door de visserij: de blauwvintonijn gaat er bijna aan ten onder. Net zo bedreigend is de vernietiging van leefgebied aan de kusten.

De diepzee blijven die bedreidingen bespaard. Bodemvisserij onder duizend meter diepte is sinds 2005 verboden in de Middellandse Zee. Alleen de culinaire liefde voor gamba’s kan de bewoners van het diepe water opbreken: Danovaro schrijft dat er bij Spanje tot 900 meter diepte op wordt gevist.