Informateur Ruud Lubbers zegt dat hij echt geen andere keus had

De uitkomst van de kabinetsformatie heeft de Tweede Kamer wel verrast.

„VVD en CDA hebben snel alle principes bij het grofvuil gezet.”

Wat is het nu? Een bijzonder méérderheidskabinet of een bijzonder mínderheidskabinet? Hoeveel antwoorden die vraag gisteren ook kreeg, de kwestie verdween niet.

Nagenoeg alle Kamerleden waren teruggekomen van reces om te horen hoe informateur Ruud Lubbers zijn werkwijze uiteenzette die hem had gebracht tot die ene conclusie: rechts gaat onder leiding van een nieuwe informateur, VVD-voorzitter Ivo Opstelten, werken aan een minderheidskabinet van CDA en VVD, gedoogd door de PVV.

Ook de volksvertegenwoordigers van die drie rechtse partijen waren present, al hadden hun fractievoorzitters gezegd dat zij niet op het debat zaten te wachten. Geert Wilders (PVV) en Mark Rutte (VVD) lieten dat ook zien: ze bleven het hele debat stil. Maxime Verhagen (CDA) lukte dat niet: hij probeerde enkele aantijgingen van collega-fractievoorzitters te weerleggen.

Wilders gaapte, lachte en sms-te. Zijn rust ontlokte SP-leider Emile Roemer de opmerking dat Lubbers voor elkaar had gekregen wat geen van de aanwezige politici ooit eerder was gelukt: „Wilders zingt geen tóóntje lager, maar een hele octaaf.”

Behalve over de vraag of de gedoogvariant waaraan de drie rechtse partijen nu gaan werken wel echt een minderheidskabinet is, ging het debat over de vraag of Lubbers een „grove inschattingsfout” had gemaakt, zoals Alexander Pechtold (D66) beweerde. Lubbers had zijn opdracht terug moeten geven aan de koningin, vond de D66-leider, en niet mogen inzetten op een minderheidsvariant.

Deze variant, meende Pechtold, zal leiden tot „het marionettenkabinet van Wilders”. Ook PvdA-leider Cohen noemde Wilders „de poppenspeler die Rutte en Verhagen aan een touwtje heeft”. Wilders heeft „wel de lusten, niet de lasten”, aldus Cohen. „Ik begrijp zijn tevredenheid.” Arie Slob (ChristenUnie) meende op zijn beurt dat van een minderheidskabinet geen sprake is als de PVV samen met VVD en CDA gaat onderhandelen over het regeerakkoord.

En dat gebeurt, om te voorkomen dat het akkoord in strijd is met het apart op te stellen gedoogakkoord. Volgens Slob is de partij van Wilders daarom een gewone regeringspartij. Enige eigenaardigheid: ze levert geen ministers voor het kabinet. Realiseren CDA en VVD dit wel echt, vroeg Slob zich af. Begrijpen ze wat de gevolgen zijn als Wilders de Turkse premier Erdogan „weer een total freak noemt”?

Aan beide kwesties wijdde Lubbers veel woorden, maar op een manier waaruit voor iedereen bleek dat hij het niet leuk vond dat hem de mogelijkheid was ontnomen om aan meerderheidsvarianten te kunnen werken. Helaas, hij kon niet anders, een Kamermeerderheid wilde dit – en wel nu. Zelfs de partijen die buitenspel staan, hadden hem gevraagd vooral eerst deze drie partijen met elkaar te laten praten. En hij had iedereen gewaarschuwd: het risico bestond dat die drie het met elkaar zouden kunnen vinden. Verder was hij er ook zelf nog niet helemaal uit of de beoogde samenwerking nu valt te kwalificeren als een meerderheidskabinet dat zichzelf presenteert als minderheidskabinet, of als een minderheidskabinet dat zich zal manifesteren als meerderheidskabinet – lees de afgelopen zin gerust nog een keer. „Bijzonder” was het in ieder geval volgens Lubbers allemaal wel. Eén van zijn formuleringen: „een minderheidskabinet waarbij sprake is van een hechte politieke samenwerking” tussen de drie. Dat maakt het wel „meer”, zei hij, dan zomaar een minderheidskabinet.

GroenLinks-leider Femke Halsema was een van de fractievoorzitters die Lubbers hadden geadviseerd de rechtse partijen met elkaar te laten praten over een coalitie. „Maar zijn wij verrast door de uitkomst? Ja, volledig. Door de snelheid en het gemak waarmee VVD en CDA alle principes bij het grofvuil hebben gezet.”

Lubbers hoorde het aan. En hij zei nog een keer: ik kon niet anders. Als u het anders had gewild, had u eerder aan de bel moeten trekken. Vorige week had hij al duidelijk gemaakt dat hij de drie met elkaar liet praten, met als mogelijke uitkomst een minderheidskabinet. Nu is het te laat.

Niet helemaal, maakte vooral Pechtold duidelijk. De onderhandelingen kunnen nog mislukken. En daarom hield de D66-leider de 31 VVD’ers en 21 CDA’ers in de Tweede Kamer nog eens voor dat door de krappe meerderheid van PVV, VVD en CDA ieder van hen „individueel verantwoordelijk” is. Zij kunnen ieder het proces nog stoppen.

Emile Roemer (SP) bleek de enige leider van een linkse partij die Lubbers’ redenering helemaal volgde. Als drie fracties met een Kamermeerderheid een kabinet willen vormen, in wat voor constructie dan ook, dan moet dat kunnen. „Dat is democratie”. Dat wil niet zeggen dat hij blij is. Nee, hij hoopt nog altijd dat zijn eigen Roemer-variant (PvdA, CDA, GroenLinks en SP) uiteindelijk op het bordes komt te staan. Hij wil een akkoord van zo’n centrum-links kabinet uitwerken en aan de CDA-leden voorleggen.

Is Roemers hoop tevergeefs? Komt dit rechtse kabinet er nu echt? Volgens Lubbers is dat nog niet gezegd. Hij wenste informateur Opstelten veel sterkte. Dat heeft hij nodig, zei hij. „Nu wordt het pas echt moeilijk.”