De een zegt rat, de ander juist sluwe vos

Twintig zetels verloor het CDA bij de verkiezingen.

Als het CDA straks toch weer mee kan regeren, dan is dat te danken aan Verhagens politiek vernuft.

Hoe heeft het zo kunnen gebeuren? Het CDA verloor bij de verkiezingen maar liefst twintig zetels, terwijl de PvdA slechts één zetel tekort kwam om het initiatief in de kabinetsformatie te krijgen. En toch zit Maxime Verhagen, interim-fractievoorzitter van het CDA, aan de onderhandelingstafel en bestaat buiten en binnen de PvdA twijfel over de tactische vermogens van PvdA-leider Job Cohen.

Het zal iets met de politieke vermogens van Maxime Verhagen te maken hebben. „Een rat”, noemde een PvdA’er hem in een campagnevergadering in 2006. Die bijnaam raakte Verhagen nooit meer kwijt, en dat lag niet alleen aan de aanwezigheid van een cameraploeg.

Zijn jongste politieke succes is wellicht een van zijn rattenstreken, al zullen CDA’ers voor wie regeren met de VVD de mooiste uitkomst van iedere formatie is, waarschijnlijk liever over hem spreken als een sluwe vos.

Niet alle CDA-leden kunnen tot die factie worden gerekend. Dat blijkt wel uit de reacties dit weekeinde, nadat Verhagen samen met VVD-leider Mark Rutte en PVV-leider Geert Wilders tekst en uitleg gaf bij hun voornemen een minderheidsregering van VVD en CDA te vormen, gedoogd door de PVV. Partijprominenten als de oud-ministers Hans van den Broek en Bert de Vries vroegen zich hardop af tot welke concessies Verhagen de leider van de PVV had weten te dwingen, in ruil voor de deelname van het CDA aan formatiebesprekingen met de PVV. Eerder had Verhagen daar immers harde eisen aan gesteld. Al had de CDA-top voor de verkiezingen de PVV nooit uitgesloten als regeringspartner, daarna sprak Verhagen zijn diepe zorg uit over PVV’s standpunten in staatsrechtelijke kwesties als de vrijheid van onderwijs en godsdienst. Bovendien weigerde hij een accijns op hoofddoekjes, etnische registratie of een verbod op de Koran te betrekken in onderhandelingen. „Dat zijn kwesties die niet zijn uit te ruilen.”

Sinds vrijdagavond is duidelijk dat de PVV nergens afstand van hoeft te nemen. In de informele gesprekken is hij overtuigd geraakt dat „juist omdat we elkaars verschillen niet verdoezelen maar accepteren” het mogelijk is dat „het regeerakkoord recht zal doen aan de beginselen van het CDA.” De PVV mag dus blijven roepen wat het wil, de partij maakt immers geen deel uit van de regering maar gedoogt alleen.

Een mooie vondst? „De PVV zal natuurlijk wel iets krijgen voor haar gedoogsteun”, waarschuwt Ibrahim Wijbenga, CDA-gemeenteraadslid in Eindhoven en moslim. Hij heeft zich de laatste dagen opgeworpen als spreekbuis van de CDA’ers die bij het komende congres tegen een coalitie met VVD en gedoger PVV zullen stemmen. Bovendien, zegt Wijbenga, beloont het CDA de PVV in deze constructie ook al „voor hun niet aflatende pogingen de vreemdelinghaat aan te wakkeren”.

De verdediging van Verhagen is duidelijk. De PvdA heeft het gedaan. Cohen, zo luidt de redenering, blokkeert een middenkabinet van VVD, PvdA en CDA. Kwalijke zaak, want het land moet toch bestuurd worden, een verantwoordelijkheid die het CDA niet schuwt. Over instemming van de partij, maakt Verhagen zich geen zorgen. „Ik heb een goed contact met het partijbestuur en de fractie stemde vrijdag unaniem in met de onderhandelingen.”

Waarschijnlijk heeft Verhagen gelijk. Dát interim partijvoorzitter Henk Bleker voor een partijcongres heeft gezorgd waar CDA-leden hun veto over een mogelijk regeerakkoord kunnen uitspreken, is binnen het CDA al revolutionair te noemen. Daarmee lijkt de angel al uit een eventuele opstand gehaald.

Bovendien, zo meent prominent CDA-lid en oud-senator Hans Hillen, schilderen journalisten de onrust binnen de partij groter af dan hij is. „Alle media hebben zich de afgelopen dagen suf gebeld”, zo zei hij tegen dagblad De Pers. En wat vonden ze? „Drie kritische CDA’ers.” Hun namen, zo meent Hillen, zijn ook nogal voorspelbaar. „Onrustig? Onzin!”

Cijfers lijken Hillen gelijk te geven. Slechts twintig leden hebben hun lidmaatschap opgezegd.

En dus heeft Verhagen het slim gespeeld? De nee-stemmers zijn niet overtuigd, zelfs niet van zijn politieke gogme. „Aan deze actie zijn bijzonder veel risico’s verbonden”, verwoordt raadslid Wijbenga een van hun bezwaren. Hij voorziet dat Wilders de partij blijvend onder druk zal zetten. „Wij CDA-leden zullen voortdurend heftig op zijn provocaties reageren. Dat zal weer ruzies veroorzaken in het CDA, waardoor we van een koude kermis zullen thuiskomen.”

Hoeveel islamkritiek kunnen CDA en VVD tolereren? Opinie: p 16 en 17