Boze droom

Op 4 juni 1942 wordt de Duitse kernfysicus Werner Heisenberg door bewapeningsminister Albert Speer in Berlijn ontboden voor een geheim beraad. Speer wil weten welke vorderingen het Uranprojekt heeft gemaakt. In 1939 is een onderzoeksteam van Duitse natuurkundigen begonnen met de jacht op een nucleair wapen. Heisenberg is een leerling van de Deense kwantumfysicus Niels Bohr die zich in bezet Kopenhagen een spin in een internationaal web mag wanen. Robert Oppenheimer, die in de Verenigde Staten in het Manhattan Project meewerkt aan een bijna identieke ambitie, is ook een leerling van Bohr.

In juni 1942 staan beide teams op een tweesprong. In Berlijn toont Heisenberg zich tegenover Speer optimistisch. Hij denkt dat een atoombom theoretisch én praktisch denkbaar is. Maar voordat Duitsland daarover beschikt, moet er veel geld en ook geduld worden opgebracht. In Californië belegt Oppenheimer een studieconferentie over de praktijk van de atoomsplitsing als grondbeginsel voor een bom. Het kan, concluderen ze, in juni 1942 in Los Alamos, mits er wordt geïnvesteerd in tijd en middelen.

Oppenheimer wordt gehoord.

Maar Speer weifelt. De Wehrmacht steekt de schaarse middelen liever in conventionele wapens, in de hoop tijdig de Kaspische Zee te hebben veroverd op de Sovjet-Unie en zo toegang te krijgen tot de oliebronnen in de Kaukasus. Het leger is in 1942 dichtbij en besluit eerst Stalingrad, een stad op het kruispunt van de rivieren Wolga en Don, aan te pakken. Wie Stalingrad in handen heeft, kan de Sovjet-Unie splijten en de naamgever van de stad symbolisch vernederen. Het Uranprojekt mag verder, maar wel op een lager pitje.

Deze halfslachtigheid om extra te investeren in een mogelijke Duitse bom heeft nooit een krant gehaald. Maar dit ‘non-nieuws’ uit 1942 is aanzienlijk belangrijker dan het echte nieuws die dagen.

Drie jaar later heeft Adolf Hitler de Tweede Wereldoorlog verloren. En met hem zijn bondgenoten.

Drie maanden na zijn dood wordt Japan op de knieën gedwongen door Amerikaanse atoombommen. Op 6 augustus 1945 valt de eerste: Little Boy die door de Enola Gay boven Hiroshima wordt afgeworpen. Overmorgen wordt die eerste atoombom, nu 65 jaar geleden, herdacht. Als het einde van een totalitaire nachtmerrie in de geschiedenis en als een boze droom voor de toekomst.

Hubert Smeets