VVD en CDA, díe moeten gaan gedogen

Hoeveel islamkritiek zullen VVD en CDA tolereren om de steun van de PVV te behouden? Ze zullen vaak de gevangene van de PVV zijn, meent Jan Vis.

Terecht betoogde politicoloog Rinus van Schendelen gisteren op deze pagina dat een kabinet met een vaste meerderheid niet perse stabieler is dan een minderheidskabinet dat het moet hebben van wisselende meerderheden. Er zijn zelfs factoren die de stabiliteit van een minderheidskabinet wat groter kunnen maken dan die van een meerderheidskabinet. Maar het Nederlandse stelsel heeft geen enkele ervaring met minderheidskabinetten en het Deense voorbeeld zegt weinig omdat de Deense cultuur anders is dan de Nederlandse. De politieke verschillen zijn er kleiner en daarom is er een lange traditie van minderheidskabinetten.

Mijn punt is dat deze kabinetsformatie waarschijnlijk gaat uitlopen op iets wat geen echt minderheidskabinet is (want het gaat van start met de steun van drie fracties die samen een meerderheid hebben) maar ook geen echt meerderheidskabinet (want de twee partijen die de ministers leveren hebben samen geen meerderheid).

Dit ‘minderheidskabinet met gedoogsteun’ zal zich baseren op twee akkoorden. Het ene is een akkoord tussen VVD en CDA over beleidsonderwerpen waarover beide fracties het eens zijn geworden, maar waar de PVV zich niet aan heeft willen binden. Het andere akkoord gaat over beleidsvoornemens die onderschreven worden door VVD, CDA en ook de PVV. Over welke onderwerpen denkt de PVV anders dan CDA en VVD? Dat kan geen indrukwekkende lijst zijn als de drie het eens zijn geworden over de omvangrijke bezuinigingen en over de harde punten van de PVV (immigratie, veiligheid, zorg). Misschien zie ik wat over het hoofd maar voorlopig kom ik niet verder dan ‘Europa’ en ontwikkelingssamenwerking. Is dat voldoende voor het ontbreken van PVV-ministers?

Dat ontbreken levert Wilders een belangrijk voordeel op. Hij behoudt de vrijheid om zijn anti-islamopvattingen luidruchtig kenbaar te maken. En dat zijn opvattingen die voor alle andere partijen fundamenteel onaanvaardbaar zijn, ook voor CDA en VVD.

In hoeverre zullen VVD en vooral CDA straks anti-islam-uitingen van de PVV kritiekloos aanhoren en aanvaarden? Hoe lang zullen zij doof blijven voor bijvoorbeeld moties van de oppositie waarin om maatregelen wordt gevraagd? Hoeveel zal het kabinet over zijn kant laten gaan om de steun van de PVV te behouden? Het zal veel moeten gedogen – om dat woord maar eens te gebruiken – en vaak de gevangene van de PVV zijn. Hoe bezwaarlijk die gevangenschap is, ligt vooral aan de PVV. Als die zich gematigd opstelt, zal het wel loslopen maar als het om onacceptabele uitingen gaat, wat dan? Nog steeds niets doen uit lijfsbehoud?

Te denken valt bijvoorbeeld aan een tweede editie van de film Fitna. Het viel het vorige kabinet al niet mee om zich van de eerste editie te distantiëren. Dat wordt straks alleen maar moeilijker, met alle gevaren van dien voor ons buitenlands beleid, en groot prestigeverlies van Den Haag als juridische hoofdstad van de wereld.

Het bijzondere van de hele constructie zit, goed beschouwd, niet in het ontbreken van een gegarandeerde meerderheid – want die is er voor de belangrijkste onderwerpen juist wel – of in het ontbreken van PVV-ministers, maar in het op voorhand verkleinen van de politieke ruimte (en misschien soms wel de plicht) om de PVV kritisch te bejegenen en eventueel tegen de PVV op te treden.

Zo is het bijvoorbeeld niet ondenkbaar dat de minister van Justitie het Openbaar Ministerie van vervolging zal willen afhouden als het gaat om mogelijk onacceptabele PVV-gedragingen. Daarmee is een van de essentialia van de rechtsstaat aan de orde. Wilders krijgt meer armslag dan hij tot dusverre heeft; hij krijgt een greep op het kabinet die hij nu niet heeft.

Het minderheidskabinet met gedoogsteun is bedacht in een Haags achterkamertje buiten aanwezigheid van een informateur die ons zou kunnen berichten over de identiteit van de bedenker en over het doorslaggevende motief. Het ontbreken van die kennis doet afbreuk aan de democratische legitimatie van het te vormen kabinet. Het Kamerdebat van morgen zou daarom antwoord moeten opleveren op de vragen over het echte waarom. Waarom komen er geen PVV-ministers? Zijn de meningsverschillen werkelijk te groot en welke zijn dat dan? Heeft de PVV geen ministeriabele figuren? Levert Wilders geen ministers om vrij spel te houden? Willen CDA en VVD er geen PVV’ers bij hebben omdat dat lastig en slecht is voor het prestige? Of is het echt zo dat de PVV wel goed genoeg is voor onmisbare politieke steun, maar overigens zo abject is dat PVV’ers straks niet op het bordes naast de koningin mogen staan?

Mr. J.J.Vis is oud-hoogleraar staatsrecht en oud-senator voor D66.