Cohen dacht misschien: over rechts, dat lukt toch niet

PvdA-leider Job Cohen wil regeren met de SP. Het lijkt de laatste stuiptrekking van de PvdA in deze formatie.

„Cohen is slachtoffer van zijn eigen schema.”

Het heeft veel weg van een wanhoopspoging. Eerst mislukte Paars Plus. Daarna zei PvdA-leider Job Cohen niets in een middenkabinet van VVD, CDA en PvdA te zien. En nu een rechts kabinet dreigt, grijpt Cohen onverwachts de uitgestoken hand van SP-leider Emile Roemer. Na eerdere afwijzingen wil Cohen dan toch om de tafel met de SP-leider. En zo staat niet VVD-leider Mark Rutte, maar Cohen ineens volop in de schijnwerpers.

Het past in een patroon. Politiek in Nederland is een spel met veel partijen, lange formatiebesprekingen en een vaak voorspelbare afloop: uiteindelijk is de PvdA de gebeten hond en zit het CDA weer gewoon in de regering.

Ditmaal lijkt het niet anders te gaan. Na de verkiezingen op 9 juni was de PvdA net niet de grootste partij van Nederland, het scheelde maar één zetel. Het CDA kwam in grootte pas op plaats vier. Maar 55 dagen na de verkiezingen is het wel díe partij die onderhandelt met de VVD over een minderheidskabinet, dat met de gedoogsteun van de PVV zou kunnen regeren. Job Cohen staat langs de zijlijn en heeft het nakijken.

Eigen schuld, vindt VVD-leider Mark Rutte. Hij noemde Cohen gisteren „de matchmaker van rechts” en „de vroedvrouw van dit minderheidskabinet”. Dit omdat Cohen samenwerking van VVD en PvdA onmogelijk zou hebben gemaakt. Cohen reageerde gepikeerd. Niet hij, maar Rutte zou samenwerking tussen beide partijen onmogelijk hebben gemaakt. Cohen: „Zij blokkeren, niet ik.”

Cohen probeert met de moed der wanhoop nu alsnog aan de onderhandelingstafel te komen. Na zijn gesprek bij informateur en oud-premier Ruud Lubbers (CDA) verklaarde hij bereid te zijn een middenkabinet met VVD, PvdA en CDA te onderzoeken. Opvallend, omdat hij na het mislukken van de onderhandelingen over Paars Plus nog zei in zo’n samenwerking niets te zien.

Nog opvallender is dat Cohen gisteren ook is ingegaan op de uitnodiging van SP-leider Emile Roemer. Die wil samen met de PvdA en GroenLinks een links regeerakkoord opstellen. Zo’n akkoord gaat Cohen nog te ver. Maar hij schreef Roemer in een brief gisteren wel dat hij „graag wil praten” over samenwerking.

Lange tijd hield Cohen de toenaderingspogingen van de SP af. Hij had een voorkeur voor een coalitie met D66 en GroenLinks, zonder de SP. Roemer drong steeds aan op een links kabinet, van PvdA, GroenLinks en SP, met het CDA als vierde partij.

Nu Cohen volgens Roemer „gegokt heeft en verloren”, is bij een eventuele mislukking van de onderhandelingen over een rechts kabinet deze ‘Roemer-variant’ de meest waarschijnlijke combinatie. Met zijn schriftelijke toezegging lijkt Cohen hem daarin gelijk te geven. „Toch een beetje raar”, constateert hoogleraar bestuurskunde en PvdA’er Roel in ’t Veld, „om je als één-na-grootste partij te moeten laten leiden door de SP”.

Het roept vragen op over de strategie van Cohen. Hoe speelt hij het politieke spel? Heeft hij ingeschat dat een kabinet ‘over rechts’ er toch niet zou komen? Volgens In ’t Veld getuigen alle tot nu toe genomen besluiten van de PvdA „niet van diepzinnig inzicht”. „Cohen heeft, samen met de fractie, een behoorlijk risico genomen door alleen op Paars Plus in te zetten.” Die inzet is bepaald door „de afkeer” van het CDA, zegt In ’t Veld. „Cohen heeft te veel een vast schema gevolgd. Nu wordt hij het slachtoffer van zijn eigen schema.”

Oud-minister Bram Peper denkt dat Cohen verkeerd heeft ingeschat hoe groot het verlangen bij de CDA-top is om met de VVD te regeren. Hij noemt Cohen „geen briljant schaker”, die „nogal onhandig” opereert. Peper: „Volgens mij vraagt hij zich voortdurend af: waar ben ik nu weer in beland?”

Oud-minister Jan Pronk (PvdA) spreekt van „beginnersfouten”. Pronk: „Door een paar keer te roepen dat de rechtse variant onvoldoende is uitgeprobeerd, zoals Cohen deed, bind je de kat natuurlijk op het spek. Je loopt dan het risico dat die variant er ook daadwerkelijk uitrolt.” Volgens Pronk wilde Rutte „pertinent over rechts regeren”, daar was niet veel aan te doen. Maar Cohen had het Rutte „daarbij moeilijker kunnen maken”.

Monika Sie, de voorzitter van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, vindt dit oordeel te hard. Vanuit de optiek van de partijprogramma’s vindt ze het niet gek dat de onderhandelingen over Paars Plus op een mislukking zijn uitgelopen. De sociaal-economische verschillen tussen de twee tegenvoeters zijn simpelweg te groot. „Maar na vrijdag kunnen we ook concluderen dat de machthebbers in het CDA op sociaal-economisch terrein veel liever met de VVD dan met de PvdA willen regeren. Zóveel liever dat ze op sociaal-cultureel gebied bereid zijn het offer te brengen om tot een vergelijk te komen met de PVV.” Christen-democraten die samenwerking met de PVV schuwen, blijken het niet voor het zeggen te hebben binnen het CDA, concludeert Sie. Zij die een neoliberale agenda voorstaan bij de komende miljardenoperatie wel.

Ed van Thijn, oud-minister en ooit formatieonderhandelaar namens de PvdA, vindt dat Cohen niets is te verwijten. Met deze minderheidsvariant is hem „de pas afgesneden”. Daar had Cohen van tevoren geen rekening mee kunnen houden. „Wat had hij dan moeten doen? Hij is overvallen door dit staatsrechtelijk novum.”

Net als Cohen legt Van Thijn een groot deel van de schuld bij informateur Ruud Lubbers (CDA). Hij verwijt Lubbers „volledig buiten de betreden paden” te zijn getreden. „Wat daar gebeurd is, vind ik zeer eigenaardig. Er is niet onderhandeld, maar een uitkomst is er wel. En dat wordt door de drie partijleiders en de informateur vervolgens als een dictaat naar buiten gebracht.”

Alle schuld aan de informateur geven is Jan Pronk te makkelijk. Volgens hem is de huidige situatie uiteindelijk te wijten aan een strategische keuze van de PvdA „die niet de mijne is.” Dat Cohen nu welwillend staat tegenover de oproep van de SP om te kijken naar een links alternatief noemt Pronk „een beetje laat”, maar geen wanhoopsdaad. „Nu het deze kant op gaat, met drie andere partijen die kiezen voor iets wat kennelijk door de informateur gedoogd wordt, is het natuurlijk reuze-interessant om te kijken naar een linkse optie. Dan kan je straks twee mogelijkheden aan de Kamer voorleggen.”

Morgen debatteert de Tweede Kamer met Ruud Lubbers over de minderheidsvariant over rechts. „Dan moet ik nog zien hoe het gaat met de Kamerleden van het CDA”, voegt Pronk daaraan toe. Ook Han Noten, fractievoorzitter voor de PvdA in de Eerste Kamer, wijst er op dat de race nog lang niet is gelopen. „Dit was een onvermijdelijke keuze. Maar ik ben er niet van overtuigd dat het ook gaat lukken. Het moet wel een heel mooi akkoord worden wil de CDA-achterban ermee akkoord gaan.”

Met medewerking van Pieter van Os

Lees over interim-CDA-voorzitter Henk Bleker op pag. 8 en 9.