Het nieuwe boren zet de hele wereld op z'n kop

Nieuwe technologie heeft een revolutie ontketend in de wereld van het aardgas.

Met horizontaal boren komen reusachtige voorraden gas uit leisteen binnen bereik.

** ADVANCE FOR WEEKEND EDITIONS, MARCH 4-5 ** A drilling rig stands over a natural gas well near Interstate 70 west of Rifle, Colo., in this photograph taken on Wednesday, Jan. 25, 2006. Energy companies hunting for natural gas are snapping up land all around them, either through old oil shale claims or through federal auctions. (AP Photo/David Zalubowski)
** ADVANCE FOR WEEKEND EDITIONS, MARCH 4-5 ** A drilling rig stands over a natural gas well near Interstate 70 west of Rifle, Colo., in this photograph taken on Wednesday, Jan. 25, 2006. Energy companies hunting for natural gas are snapping up land all around them, either through old oil shale claims or through federal auctions. (AP Photo/David Zalubowski) ASSOCIATED PRESS

Paul Watson stopt een gepolijst stuk leisteen in een scanner. De steen lijkt op een ijshockeypuck, maar dan iets kleiner. Watson wacht een paar minuten, intussen driftig kauwgom kauwend. Dan verschijnen op een computerscherm allerlei gegevens over de steen. Welke mineralen hij bevat, hoeveel poriën erin zitten en hoe groot die zijn.

„Dit doen we dagelijks met honderden stenen uit de hele wereld”, zegt geoloog Watson, die bij Fugro Robertson werkt, een onderdeel van het Nederlandse technologiebedrijf Fugro. Het dochterbedrijf is gevestigd op een voormalig landgoed in de schilderachtige kustplaats Llandudno, in het noorden van Wales. De analyses van Watson dienen één doel: het opsporen van ondergrondse lagen leisteen en steenkolen waaruit rendabel aardgas te winnen is.

Met dit onderzoek bevindt Fugro Robertson zich in de voorhoede van een ontwikkeling die de gaswereld op zijn kop heeft gezet. Lange tijd was het niet interessant om aardgas te winnen uit compacte lagen leisteen en steenkolen. Te moeilijk, te duur. Maar zo’n vijf jaar geleden werd het dankzij nieuwe technieken wel lucratief.

Het is allereerst mogelijk om horizontaal te boren door dunne formaties. En vervolgens kan het gesteente worden ‘gekraakt’ door er onder extreem hoge druk water, zand en een mengsel van chemicaliën in te pompen. Het gesteente laat het gas dan makkelijker ‘vrij’.

Hierdoor zijn opeens reusachtige voorraden aardgas binnen handbereik gekomen. Dat heeft grote gevolgen, zowel economisch als geopolitiek.

Het effect is al te merken. Kijk naar Amerika, de bakermat van deze ontwikkeling. Het land zou binnen een jaar of tien door zijn bewezen gasreserves heen zijn. Daarna zou het snel (nog) afhankelijker worden van Rusland en het Midden-Oosten. Dat is nu allemaal anders. Met name de winning van leisteengas, het zogeheten shale gas, heeft een grote vlucht genomen.

Inmiddels is 10 procent van al het in de Verenigde Staten geproduceerde aardgas leisteengas, en dit aandeel groeit snel. Er zit zo veel leisteengas in de Amerikaanse bodem dat het in ieder geval de komende zestig jaar in de gasvraag kan voorzien. Er is wereldwijd zelfs een overschot aan aardgas ontstaan, omdat in Amerika zo veel leisteenformaties gekraakt zijn – en door de terugval van de industriële productie in de economische crisis. Het gasoverschot met bijbehorende lage prijzen zal naar verwachting nog jaren aanhouden. Dus het is nu een goed moment om vervuilende kolencentrales te vervangen door schonere gascentrales, vinden velen. Ook zou er meer ruimte moeten komen voor schonere auto’s, bussen en trucks op aardgas.

Maar niet iedereen is blij. De lage gasprijzen zijn nadelig voor belangrijke gasproducenten als Rusland en Qatar. Premier Poetin van Rusland heeft zijn zorgen inmiddels uitgesproken over de snelgroeiende winning van leisteengas en steenkolengas. Dat is logisch, zegt energiedeskundige Cyril Widdershoven van TNO. „Het bedreigt de machtspositie van zijn land.”

De revolutie waait nu over naar Europa en andere delen van de wereld. In Polen, Duitsland, Frankrijk en ook Nederland zijn concessies aangevraagd voor proefboringen naar onconventioneel gas. In Nederland beginnen ze volgend jaar, in Noord-Brabant en Limburg.

Nog spannender zijn de vooruitzichten voor landen als China en India, die enorme voorraden leisteengas hebben. India gaat voor het eind van het jaar de eerste concessies veilen. Als China aanhaakt gloort voor het land een toekomst van honderden jaren gasonafhankelijkheid.

De grote energiemaatschappijen zijn op de ontwikkeling ingesprongen. Het Amerikaanse ExxonMobil kocht vorig jaar voor 41 miljard dollar landgenoot XTO, een bedrijf dat zich specialiseert in de winning van onconventioneel gas. Shell heeft recent overnames gedaan in Amerika en Australië. Ook hoopt het voet aan de grond te krijgen in China. Volgens topman Peter Voser is onconventioneel gas cruciaal voor zijn bedrijf. „Over vijf à tien jaar beslaat het een kwart van alle olie en gas die we naar boven halen”, zei hij afgelopen april.

Toch zijn er ook problemen. In ieder geval voor Europa. Widdershoven van TNO wijst erop dat voor de winning van onconventioneel gas verhoudingsgewijs erg veel putten moeten worden geboord. In een gebied in Alabama, het Black Warrior Basin, zijn bijvoorbeeld maar liefst negenduizend putten geslagen: om de paar honderd meter een kale plek. Volgens Widdershoven is het daarvoor in Nederland, en veel andere delen van Europa, te dichtbevolkt.

Verder bevatten leisteenlagen in Europa doorgaans meer klei dan in de VS, waardoor ze technisch moeilijker te kraken zijn. Ze liggen ook dieper, waardoor het duurder is om ze aan te boren, zegt emeritus hoogleraar Paul Stevens van de Universiteit van Dundee.

Een groot probleem is volgens hem ook dat de industrie in Europa minder ontwikkeld is dan in Amerika. Er zijn bijvoorbeeld veel minder boorplatforms. In 2008 waren er in Europa 98 boorplatforms actief, in de Verenigde Staten 2.257. Ook Widdershoven van TNO ziet dit als een bottleneck, vooral als het grote China de ontwikkeling serieus gaat omarmen. „Als dat land ergens achteraan gaat, schieten de prijzen meteen drie keer omhoog.”

Stevens noemt de toekomst van onconventioneel gas dan ook erg onzeker. Het succes ervan in Amerika kwam volgens hem door uitzonderlijke omstandigheden. De prijzen voor olie en gas schoten omhoog in de economische boom. Daardoor nam de politieke druk toe om de VS energieonafhankelijk te maken, en daardoor worden nu makkelijker boorvergunningen verleend.

Verder heeft de regering-Bush de winning gesteund via een vrijstelling van de Safe Drinking Water Act. Als een bedrijf normaal iets in de grond injecteert moet het daarvan de samenstelling nauwkeurig beschrijven. Sinds 2005 hoeven bedrijven die naar onconventioneel gas boren dat niet meer.

Sindsdien is de publieke weerstand tegen deze boringen gegroeid. Tijdens het kraken worden immense hoeveelheden water, zand en een mengsel van chemicaliën in leisteen- en steenkolenformaties gespoten. Er zijn berichten dat er giftige stoffen worden gebruikt, zoals benzeen en xyleen. Het aantal meldingen van vervuild grondwater stijgt. Er liggen talloze wetsvoorstellen klaar om de regels voor de gasbedrijven aan te scherpen. En de politieke gevoeligheid voor milieuvervuiling is de afgelopen maanden alleen maar verder aangewakkerd door de olieramp in de Golf van Mexico.

Gasbedrijven zeggen nu dat ze proberen de impact van hun activiteiten op het milieu te verminderen. Door minder putten te slaan, of door het pompwater beter op te vangen en te zuiveren. Verbetering van technieken moet ook de kostprijs verder naar beneden brengen, en de concurrentiepositie versterken. Een bedrijf als Fugro probeert via zijn scanner, die het vorig jaar heeft aangeschaft voor 1 miljoen dollar, meer informatie uit de gesteentes te halen. Zodat alleen de beste formaties worden aangeprikt. Onnodig boren wordt dan voorkomen, en dat spaart geld.

In zijn gekoelde laboratorium zegt geoloog Watson waar hij op uit is. „We willen alleen de sweet spots.” Dat is wat hij zoekt: alleen de beste, meest winstgevende plekken.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In het artikel Het nieuwe boren zet de hele wereld op z’n kop (22 juli, pagina 4 en 5) staat dat Polen 1,4 miljard kubieke meter schaliegas heeft. Dat moet zijn: naar schatting 1.400 miljard kubieke meter.