Haagse piketpalen

Zes weken na de verkiezingen is de formatie van een kabinet van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks mislukt. Hoewel het uitzicht op andere coalities ook troebel is, is Paars Plus volgens VVD-leider Rutte zelfs definitief van de baan.

De partijen zijn het niet eens geworden over hoofdzaken als de bezuinigingen en de woningmarkt. Ze waren blijkbaar onvoldoende bereid of in staat om elkaar zodanig tegemoet te komen dat een werkbare coalitie tot stand kon worden gebracht. Opvallend is dat D66 en GroenLinks nog wel aanknopingspunten zagen om verder te onderhandelen, maar de twee grotere partijen, VVD en PvdA, niet.

Opvallend, maar niet onlogisch. In de verkiezingstijd ontpopten deze twee partijen zich doelbewust als elkaars tegenpolen, overigens in de veronderstelling dat ze daar beide electoraal baat bij zouden hebben. Dat ze het na de verkiezingen dus snel eens zouden worden, was alleen al omwille van hun geloofwaardigheid niet te verwachten.

Van betekenis is dat de vier onderhandelaars eergisteravond wezen op elkaars oprechte pogingen om tot een akkoord te komen en weigerden een schuldige aan te wijzen voor het mislukken daarvan. Het ‘zwartepieten’ bleef uit. Hooguit werd er voorzichtig naar de VVD gewezen die haar „piketpalen” – 18 miljard bezuinigen, handhaving hypotheekrenteaftrek, geen kilometerheffing – overeind liet staan.

Uit de mildheid waarmee de vier politieke leiders elkaar bejegenden, zou kunnen worden afgeleid dat, een of twee mislukte formaties verder, Paars Plus toch weer aan de horizon kan verschijnen. Dat Rutte „definitief” nee heeft gezegd tegen deze coalitie lijkt daarmee in tegenspraak, maar in de politiek heeft een woord als ‘definitief’ niet altijd eeuwigheidswaarde.

Want niets staat per definitie vast bij een kabinetsformatie. Het is geen zekerheid, zoals eerder gebleken, dat de grootste partij in het kabinet komt. Coalities van vijf partijen, die nu zo onwaarschijnlijk lijken, zijn er vroeger ook geweest. Hoe langer de formatie duurt, hoe groter de druk.

De VVD is de grootste partij – maar geen grote partij – en zal vooralsnog het initiatief moeten houden bij de formatiepogingen. De eerste verantwoordelijkheid ligt bij Rutte en die zal nu naar nieuwe mogelijkheden moeten zoeken. Paars Plus is daarbij inderdaad nu niet aan de orde.

De stand van zaken na zes weken is dat alle opties er nog zijn, maar dat ze intussen allemaal moeilijker te realiseren zijn, door onderhandelingsblokkades die links en rechts zijn opgeworpen. Het CDA wil voor een coalitie van rechts-centrum niet tegelijkertijd onderhandelen met VVD en PVV; de PVV wil alleen aan tafel als zowel VVD als CDA aanschuift. De ‘middencoalitie’ (VVD, PvdA, CDA) stuit op grote scepsis van PvdA-leider Cohen, die bij onderhandelingen daarover weer dezelfde piketpalen van de VVD zal tegenkomen.

In dit ingewikkelde proces geldt dat zonder het slechten van taboes, zonder het slopen van blokkades of het omhakken van piketpalen, een nieuwe regering niet tot stand komt.