Begrotingsbeleid is voor burgers lastig te behappen

Het wekt geen verbazing dat de gesprekken die moeten leiden tot de vorming van een nieuw kabinet tot nu toe stroef verlopen. Dit jaar komt de overheid veertig miljard euro te kort. Het gapende gat wordt via leningen op de geld- en kapitaalmarkt gestopt. Hierdoor dikt de overheidsschuld elke dag opnieuw met meer dan honderd miljoen euro aan. Drastische ingrepen zijn geboden om het tekort aan te pakken en de schuldgroei af te remmen, daarover zijn links en rechts het eens. Over omvang, aard en timing van de te treffen maatregelen lopen de opvattingen van politieke partijen evenwel ver uiteen.

Bij de nu voorziene economische ontwikkeling bedragen de in de aanstaande kabinetsperiode te nemen maatregelen minimaal vijftien miljard euro, wil Nederland de eerder in Europees verband gemaakte budgettaire afspraken kunnen nakomen. Zo valt te lezen in het dertiende rapport van de Studiegroep Begrotingsruimte, dat tijdens de informatiebesprekingen voortdurend onder handbereik ligt. Overigens beveelt de Studiegroep aan de lat nog hoger te leggen, op achttien in plaats van vijftien miljard aan tekortverbeterende ingrepen. Die zijn er slechts in twee smaken: bezuinigingen of belastingverhogingen.

Voor suggesties om Holle Bolle Gijs in Den Haag af te slanken kunnen de onderhandelaars te rade gaan bij het ideeëngoed van twintig heroverwegingswerkgroepen. Die rapporteerden drie maanden geleden over mogelijkheden om 35 miljard euro op de collectieve uitgaven te besparen. VVD, PvdA, D66 en GroenLinks denken echter zo verschillend over de in kaart gebrachte besparingsopties, dat het een heksentoer wordt om elkaar inhoudelijk te vinden op een ‘pakket’ van pakweg achttien miljard euro. Zelfs als dit zou lukken, blijft het de vraag of de verkiezingsuitslag voldoende democratische legitimatie oplevert voor Paars Plus en zijn bezuinigingsoperatie.

Direct nadat het vorige kabinet de heroverwegingswerkgroepen aan het werk had gezet, is in deze krant bepleit burgers te laten meebeslissen over de bezuinigingen. Goed uitvoerbaar lijkt deze aanpak niet. Enkele problemen die zich bij zo’n volksraadpleging zouden voordoen, werden zichtbaar bij een recente opiniepeiling door het Sociaal en Cultureel Planbureau. Het SCP legde in een steekproef aan een deel van de bevolking een lijst voor met collectieve uitgaven voor elf bestemmingen, inclusief de bedragen die daarmee op dit moment zijn gemoeid. In totaal ging het om 194 miljard euro (zie tabel). Deze posten zijn eveneens bekeken door diverse heroverwegingswerkgroepen. Aan de respondenten is vervolgens gevraagd hier 35 miljard euro op te bezuinigen. Om aan het bedrag van 35 miljard te komen mochten de ondervraagden ook de belastingen verhogen. Zo konden zij hun waardering voor collectieve voorzieningen afwegen tegen het daarvoor verschuldigde belastingoffer. Ruim een op de drie deelnemers aan de enquête blijkt deze vraagstelling door uiteenlopende oorzaken niet te kunnen behappen. Hun stem zou bij een volksraadpleging over de gewenste bezuinigingen dus worden gemist.

De antwoorden van de overige ondervraagden maken duidelijk dat mensen vooral kiezen voor bezuinigingen die hen zelf niet direct raken. Gemiddeld wenst men 56 procent te bezuinigen op ontwikkelingshulp en 41 procent op de defensie-uitgaven. Dit is elders niet anders. Deze posten prijken overal bovenaan de lijstjes. Net als in Nederland willen ook ondervraagden in het buitenland zorg en onderwijs ontzien. Van deze posten gaat in de SCP-enquête slechts 6 respectievelijk 8 procent af. Omdat op deze terreinen veruit het meeste overheidsgeld omgaat, wordt er toch ruim vijf miljard euro wegbezuinigd. Dat is het dubbele van de besparing op ontwikkelingsgeld. In open bezuinigingsvragen zijn onderwijs en zorg daarentegen steevast posten waarop mensen zelden bezuinigen. De omvang van het gezochte bedrag en de opzet van de enquête dwingen hen er echter toe nu ook hier te snijden.

Uitgedrukt in miljarden euro’s halen ondervraagden het meeste geld weg bij regelingen in de sociale zekerheid (Werkloosheidswet, bijstand en sociale werkplaatsen) en bij de woonsubsidies, mede via beperking van het fiscale voordeel door de hypotheekrenteaftrek. Opvallend is dat respondenten gemiddeld genomen het begrotingstekort ook willen beperken door de belastingen te verhogen. Vermoedelijk een noodoplossing, omdat nog hogere bezuinigingen onverteerbaar worden geacht. De ervaringen met deze enquête leren dat een aanzienlijk deel van de bevolking niet in staat is om een wat ingewikkelder begrotingsvraag te beantwoorden. Burgers wensen in verhouding het meest te bezuinigen op stokpaarden van zowel rechts (defensie) als links (ontwikkelingshulp). Om beide redenen lijken resultaten van onderzoek naar bezuinigingsvoorkeuren van de burgers bij kabinetsformaties praktisch gesproken weinig bruikbaar. De meest betrokken politici zullen er samen uit moeten komen.