Paars Plus kan wel eens voordelig zijn voor het CDA

Paars Plus streeft naar een compact regeerakkoord, met veel ‘vrije kwesties’. Het kabinet krijgt dan een rechtse meerderheid in de Kamer tegenover zich.

Het klinkt zo aanlokkelijk: een krachtig maar kernachtig regeerakkoord. Niet alles dichttimmeren, maar ruimte laten voor ‘vrije kwesties’; onderwerpen waarover de Tweede Kamer mag beslissen, los van coalitiedwang.

VVD, PvdA, D66 en Groenlinks openden deze week de onderhandelingen over een kabinet met dit dualistische vertrekpunt, met de zegen van de informateurs. De economisch moeilijke tijden vragen daarom, zeggen zij, net als de complexe verkiezingsuitslag – een „verpulvering van ons politiek landschap” in de woorden van informateur Uri Rosenthal (VVD).

Vraag is natuurlijk wat het kabinet een vrije kwestie zal noemen, en wie bij die beslissingen het meeste baat heeft. Voormalig informateur Herman Tjeenk Willink (PvdA) repte deze week in een eindverslag van onloochenbare feiten als „de noodzaak de openbare financiën op orde te brengen”. Hoe compact het regeerakkoord ook wordt, de omvang van de overheidssaneringen zal een kabinet moeilijk als vrije kwestie kunnen bestempelen. De PvdA wil in de komende kabinetsperiode 15 miljard euro bezuinigen, de VVD vrijwel het dubbele. De sociaal-democraten willen in 2015 op jaarbasis 1,3 miljard euro op de sociale zekerheid bezuinigen, de VVD 11 miljard euro – meer dan het achtvoudige. „Het bestaat niet dat een kabinet begrotingskwesties aan de Tweede Kamer overlaat”, zegt Rudy Andeweg, hoogleraar empirische politicologie te Leiden.

De centen worden dus uitonderhandeld in de formatie. Dat betekent dat partijen als GroenLinks en PvdA in een Kamerdebat niet kunnen profiteren van de PVV als ‘geestverwant’ in de strijd om de bescherming van de verzorgingsstaat of de gezondheidszorg. Op de niet-financiële thema’s zal de rechtse meerderheid van VVD, PVV en CDA in de Tweede Kamer daarentegen juist van grote betekenis kunnen zijn. Kernenergie? Het rechtse blok is voor. Aanscherping van immigratie? In de Kamer bestaat er een meerderheid voor. Criminaliteit en veiligheid? De rechterflank bepaalt de agenda.

„Over het algemeen kun je zeggen dat iedere potentieel vrije kwestie in het voordeel is van de VVD”, zegt Andeweg. „En binnen die rechtse meerderheid zal het CDA telkens de sleutel in handen hebben”. De Amsterdamse politicoloog Philip van Praag wijst daarom op de risico’s voor Mark Rutte bij het benoemen van een groot aantal vrije kwesties. „Het zal aankomen op de standpuntbepaling van de CDA-fractie in de Tweede Kamer. Realiseer je wel: hun verkiezingsprogramma is allesbehalve in steen gebeiteld. Bovendien is de fractie gehalveerd. Die partij zal zichzelf opnieuw proberen uit te vinden; en dus ook de koers van de Tweede Kamerfractie en hun stemkeuze op kwesties als kilometerheffing en immigratiebeleid.”

Op de achtergrond zullen speculaties over het toekomstig stemgedrag van de niet-formerende partijen een grote rol spelen in de huidige onderhandelingen over Paars Plus. Bij vele vraagstukken zegt een blik op het parlementaire krachtenveld genoeg. Versobering hypotheekrenteaftrek? Geen meerderheid in de Kamer. En dus zullen woningmarkthervormers als D66, GroenLinks en PvdA dat uit eigen belang nu willen regelen. Van Praag kan zich niet voorstellen dat de PvdA akkoord zal gaan met het vrijlaten van zoiets als de woningmarkt. „Dan zul je zien dat de liberalisering van de huren wel door de Kamer komt en de versobering van de hypotheekrenteaftrek niet. Hoe leggen ze dat aan hun achterban uit?”

Juist doordat de Kamer op de niet-economische onderwerpen ‘rechtser’ is dan een eventueel Paars Plus, is elke vrije kwestie op voorhand een bedreiging voor het progressieve smaldeel van een toekomstig kabinet. Een kilometerheffing oude stijl is definitief van de baan sinds de christen-democraten daar hun handen vanaf hebben getrokken. Alleen een heffing nieuwe stijl (het CDA-plan om via de kilometerteller meer te betalen voor autogebruik) maakt in de nieuwe Kamer nog kans.

„Het wordt inderdaad slikken geblazen”, reageert Dick Pels, GroenLinks-wetenschapper. Niettemin prijst hij de voordelen van een compact regeerakkoord. „Het wordt straks een heel open en spannend politiek proces.”

PvdA-senator Klaas de Vries, ook een bekend voorvechter van meer dualisme, spreekt van „een bevrijding”, maar verwacht wel dat er „fatsoensafspraken” nodig zullen zijn, anders moeten ministers bij „ieder willekeurig onderwerp” weer op zoek naar een meerderheid, terwijl het initiatief bij het kabinet behoort te liggen.

Huib Pellikaan, wetenschapper uit Leiden, noemt de keuze voor vrije kwesties „een goede zet”. Het lijkt hem „dé manier” waarop Rutte de compromissen over beperkte bezuinigingen op sociale zekerheid en in de zorg kan verdedigen tegenover zijn achterban. „Dat hele Paars Plus is vooralsnog één grote strategische overwinning voor de PvdA. Daar moet iets tegenover staan”. Met de vrije kwesties kunnen beide partijen gezichtsverlies voorkomen, zegt hij. „De VVD kan zeggen: wacht maar tot de Kamer over deze zaken beslist. De PvdA kan zeggen: kijk, op die punten bestaat een Kamermeerderheid voor de VVD-standpunten, wat valt daar door ons tegen te doen?”