Vuvuzela verovert ook de telefoon

Vuvuzela’s van Afrikaanse makelij zijn veel beter dan de Aziatische, zegt de zelfverklaard uitvinder.

Velen in Zuid-Afrika stellen zich de vraag of het WK hun land blijvend heeft beïnvloed. Neil van Schalkwyk vindt van wel. Zijn vuvuzelafabriek in Kaapstad heeft zeventig werknemers in dienst. Hun productie: 8.500 hoorns per dag. „We hebben het leven van zeventig families blijvend veranderd dankzij de manier waarop wij voetbal beleven.”

Van Schalkwyk is de zelfverklaarde uitvinder van de plastic vuvuzela, het instrument van het Zuid-Afrikaanse voetbal, al claimt ook de Zuid-Afrikaanse voetbalfan Freddie Maake het ontwerp. Zeker is dat honderd jaar geleden al een antilopehoorn werd gebruikt bij gebeden in de Nazareth Baptist Church in de provincie KwaZulu-Natal. Van Schalkwyk heeft met die kerk recent een schikking getroffen. In de jaren tachtig doken de toen nog kromme hoorns op bij voetbalclub AmaZulu in Durban, in de jaren negentig volgden de stadions in Johannesburg.

Van Schalkwyk ontwierp tegelijkertijd zijn eigen vuvuzela en begon in 2001 met de massaproductie van de plastic hoorns. Vorige maand heeft hij het patent op de merknaam – die ‘douche van lawaai’ betekent – gekregen in Europa. Hij rekent ook op snelle juridische bescherming in Zuid-Afrika. Hij verkocht zo’n 800.000 hoorns over de afgelopen tien jaar en heeft tijdens het WK een marktaandeel van 20 procent in eigen land.

Want Zuid-Afrika is overspoeld met Aziatische namaaktoeters van slechte kwaliteit, zoals Van Schalkwyk zegt. Hij zag na wedstrijden tientallen weggegooide, gebroken hoorns en fans met gescheurde lippen. „Het is maar een hoorn van polyetheen van tussen de dertig en vijftig rand, maar het ontwerp is heel belangrijk.” De vuvuzela zelf kreeg echter geen patent. „Een trompet is een trompet. Die bestaat al zo lang.”

Het gezoem van vuvuzela’s wekte de ergernis van televisiekijkers over de hele wereld. De NOS en de BBC dimden na de klachten het geluid, de Belgische VRT zette verouderde lipmicrofoons in. Ook wetenschappers waarschuwden ervoor. Universiteiten in Pretoria en Florida signaleerden blijvende gehoorschade, het Britse instituut voor tropische geneeskunde stelde dat de hoorn griep en verkoudheid verspreidt.

Ook spelers en bondscoaches maakten zich druk over het lawaai, dat overeenkomt met een scheidsrechtersfluitje van 121 decibel. Met tienduizenden hoorns op de tribunes is communicatie op het veld nauwelijks mogelijk. De beoogde sterspelers Lionel Messi, Wayne Rooney en Cristiano Ronaldo pleitten nog voor het WK voor een verbod. Zij hebben het toernooi roemloos verlaten, de vuvuzela zal de finale wel halen.

Want terwijl zelfs de Zuid-Afrikaanse voorzitter van het organisatiecomité Danny Jordaan zei dat hij liever zang hoorde, verdedigde FIFA-voorzitter Sepp Blatter de hoorn juist. „Ik heb altijd al gezegd dat Afrika een ander ritme en een geluid heeft”, twitterde hij onlangs. „Ik voel er niets voor de muziektraditie van supporters in hun eigen land te verbieden. Hoe zou jij het vinden als een traditie in jouw land wordt verboden?”

Van Schalkwyk ontkent dat de FIFA overwoog de toeter te weren. „De FIFA was bezorgd omdat de hoorn ook als wapen gebruikt zou kunnen worden. Onze vuvuzela’s bestaan nu uit drie delen, zodat verkeerd gebruik niet mogelijk is. En gevaar voor gehoorschade is er vooral bij de namaakversie.”

Van Schalkwyk haalt zijn schouders op over de kritiek. „We verkopen de hoorns vooral aan buitenlandse toeristen.” Wel bracht zijn bedrijf Masincedane Sport een aangepaste vuvuzela met een nieuw mondstuk op de markt, die 20 decibel minder lawaai maakt, nog steeds het volume van een passerende trein. Hij erkent dat kopers uit het oogpunt van hygiëne hun hoorn beter niet kunnen uitlenen. „Blazen op de vuvuzela van een ander is als iemand kussen.”

Hij verdient niet als enige aan het instrument. Hij verkocht vorig jaar de rechten op doorverkoop in de Europese Unie aan twee Duitse ondernemers. Zij lieten enkele miljoenen hoorns maken en hebben er daarvan volgens de Zuid-Afrikaan 1,5 miljoen verkocht. Een Nederlands mediabureau ontwierp een vuvuzela-applicatie voor iTunes, dat in vijftig landen de eerste plaats in download-toptiens heeft bereikt. Het geluid komt nu wereldwijd uit een miljoen telefoons. Een Oostenrijkse edelsmid maakte in opdracht van een Russische zakenman een met witgoud en diamanten belegde vuvuzela. Het geluid is hetzelfde als dat van de plastic versie. De prijs: 17.000 euro. Voor wie het geluid zat is heeft Van Schalkwyk een oplossing. „Want natuurlijk snap ik dat supporters ook willen slapen”, zegt hij terwijl hij een zakje met oranje oordoppen uit zijn zak haalt: Vuvuzela Unplugged.