Na de rouw gaat het over het landsbelang

Nederland en Libië herdachten samen de vliegramp bij Tripoli. De Libische autoriteiten doen er alles aan om het gebutste imago te verbeteren.

Netherlands' Foreign Affairs Secretary-General Ed Kronenburg(R) of the Netherlands visits the Afriqiyah Airbus crash site in Tripoli May 13, 2010. Aviation experts combed debris for more clues on Thursday after finding the two black boxes from an Airbus jet that crashed at Libya's Tripoli airport, killing all but one of the 104 people on board. REUTERS/Ismail Zitouny(LIBYA - Tags: TRANSPORT DISASTER)
Netherlands' Foreign Affairs Secretary-General Ed Kronenburg(R) of the Netherlands visits the Afriqiyah Airbus crash site in Tripoli May 13, 2010. Aviation experts combed debris for more clues on Thursday after finding the two black boxes from an Airbus jet that crashed at Libya's Tripoli airport, killing all but one of the 104 people on board. REUTERS/Ismail Zitouny(LIBYA - Tags: TRANSPORT DISASTER) REUTERS

Het bezoek van een Nederlandse delegatie van Buitenlandse Zaken aan Tripoli, afgelopen weekeinde, leek vooral gevuld met plichtplegingen. Handjes schudden. Dank uitspreken voor de hulp na de vliegramp waarbij in mei zeventig Nederlanders om het leven kwamen. En eten, gang na gang na gang.

Maar bij elke ceremonie, uit elk dankwoord blijkt dat Libië en Nederland meer gemeen hebben dan wederzijdse dankbaarheid en gedeeld verdriet om de slachtoffers. Beide landen hebben belangen, die terloops ter sprake komen.

De Libische behandelend arts van het Nederlandse jongetje dat de crash overleefde, krijgt een lintje, de ziekenhuisdirecteur een Delfts blauwe tegel. Hij zegt: „We deden niet meer dan onze plicht. Maar we zoeken meer samenwerking met de Nederlandse ambassade, en ook het ministerie van Transport wil dat, net als het ministerie van Volksgezondheid.”

Nadat secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken Ed Kronenburg de brandweerman die de overlevende vond namens de gemeente Tilburg een gouden speld heeft opgeprikt, speecht hij: „Het gaat niet alleen om de persoonlijke vriendschappen die door dit vreselijke ongeluk zijn gesloten. Maar ook om de relaties tussen Nederland en Libië, die zijn verbeterd. Ik hoop dat we dat voortzetten.”

Nederland onderhoudt volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken normale politieke betrekkingen met Libië. Het land is al een poos pariastaat af, sinds het in 2003 de nabestaanden betaalde van ‘Lockerbie’ – waar een Boeing neerstortte na een bomaanslag waarvoor een Libiër is veroordeeld – en het zijn programma voor massavernietigingswapens stopzette.

Maar het Noord-Afrikaanse land gedraagt zich nog niet zo voorbeeldig als Europese landen graag zouden zien. Dit voorjaar kregen Europeanen wekenlang geen inreisvisa, als indirecte vergelding voor de aanhouding in Zwitserland van de zoon van de Libische leider Gaddafi. Amnesty International oordeelde in juni dat Libië de rechten van migranten uit Afrika bezuiden de Sahara negeert. De EU is verontwaardigd, én bang dat ze naar Europa komen.

Dat hoeft de handelsbetrekkingen niet in de weg te staan. De handel tussen Nederland en Libië is beperkt, maar Nederland ziet perspectief. Libië beschikt over olie en aardgas en zoekt buitenlandse investeerders voor grote infrastructurele projecten in eigen land.

Tegen deze achtergrond spelen de plechtigheden. De dertien Libische slachtoffers van de vliegramp worden herdacht in de zaal van het Algemeen Volkscongres. In elke toespraak wordt de grote leider Gadaffi bedankt voor zijn steun en gecondoleerd. Een ander terugkerend element is de Koran, waaruit steevast wordt geciteerd.

Nederlands ambassadeur Bart von Bartheld mag ook wat zeggen. Hij spreekt van de genadige God, en de grote leider, maar windt er verder geen doekjes om. „Eén ding brengt ons samen: de echte oorzaak achterhalen, zodat dit niet weer gebeurt. Ik vertrouw erop dat Afriqiyah die moed heeft.” Over de oorzaak van de ramp kunnen de Libische sprekers kort zijn. Afriqiyah-voorzitter Sabri Shadi: „We weten dat elke vlucht veilig is, maar we kunnen niet voorkomen wat Allah wil. Dit is de wens van Allah. En Allah heeft gelijk.”

Later zegt de ambassadeur: „We hebben natuurlijk al bilateraal gepraat over de oorzaak. Het staat voor 90 procent vast dat de piloot een fout heeft gemaakt. Maar het is niet helemaal zeker of er misschien meer dingen verkeerd gingen. Werd hij verblind? Kreeg hij de verkeerde informatie? Dat moet het onderzoek nog uitwijzen.”

Zondag, daags na de herdenking, voeren de vertegenwoordigers van beide landen opnieuw overleg. Nu niet over de ramp. Vooraf zegt ambassadeur Von Bartheld: „Het zal gaan over dingen waar we het over eens zijn – zoals het idee dat er tussen de Europese Unie en Libië een akkoord moeten komen – en over de dingen waar we het niet over eens zijn. Vrijhandel, of de definitie van vrijhandel. De definitie van democratie. Wat zijn de rechten van asielzoekers? Hoe definieer je asielzoekers?”

Libië noemt de vluchtelingen en asielzoekers (VN-schatting: ruim 12.000) ‘gasten’ en weigert het vluchtelingenverdrag van Genève te ondertekenen. De ambassadeur: „Dat lossen we dit weekeinde niet op, maar het ligt wel op tafel.” De officiële onderhandelingen over een verdrag tussen Libië en de EU lopen al sinds november 2008.

Maar na het overleg met de Libische autoriteiten zegt Kronenburg dat Libië niet op specifieke zaken wilde ingaan. Wel wil het binnenkort één op één met Nederland praten over een EU-verdrag. Om „dit momentum vast te houden” heeft de secretaris-generaal een datum in september voorgesteld. „Als Nederland binnen dat EU-raamwerk een eigen punt wil maken, is het handig als je je eigen contacten hebt. Misschien kan Libië voor Nederland een uitzondering maken als het gaat om visa-restricties voor Schengenlanden.” Mensenrechten zullen volgens hem bij dit overleg ook ter sprake komen. Net als de handelsrelatie.

En wat wint Libië bij betere betrekkingen? „Het land is lang met de nek aangekeken”, zegt Kronenburg. „Het is nu op de weg terug en wil zijn imago verbeteren.”

Sommige Libiërs denken dat er meer steekt achter de hartelijke ontvangst van de Nederlandse delegatie. Een journalist, die anoniem wil blijven uit angst voor represailles, denkt dat Libië als de dood is dat Nederland de rekening van de ramp presenteert.

Politiek analist Mustafa Fetouri noemt Europa „de beste markt voor onze olie en gas”. Daarbij zou Libië de EU kunnen gebruiken tegen de Verenigde Staten, mocht dat nog eens nodig zijn. „Daarom was de behandeling van de Nederlandse overlevende zo voortreffelijk. Als gewone Libiërs voor medische hulp niet naar Tunesië uitwijken, sterven ze hier aan de kleinste verwondingen.”