Computerangst in visionaire film van Fassbinder

Welt am Draht Regie: Rainer Werner Fassbinder. Met: Klaus Löwitsch, Karl-Heinz Vosgerau, Mascha Raben. In: Eye Filminstituut (Filmmuseum), Amsterdam ****

Tot voor kort waren er op internet oproepen te vinden van filmliefhebbers die op zoek waren naar de obscure, tweedelige televisiefilm Welt am Draht die Rainer Werner Fassbinder in 1973 maakte. Niet meer – de film die zo moeilijk te vinden was verschijnt nu in een gerestaureerde versie – onder supervisie van Fassbinders cameraman Michael Ballhaus – op dvd bij Lumière Classics. Tegelijkertijd begint de film bij het Eye Film Instituut (voorheen: Filmmuseum) aan een korte tournee langs filmzalen.

Welt am Draht (‘De wereld aan een draad’), gebaseerd op een sciencefictionroman van Daniel F. Galouye, mag rustig visionair worden genoemd. De film volgt Fred Stiller (Klaus Löwitsch), die werkt aan de programmering van een supercomputer die in staat is een artificiële werkelijkheid te creëren. Na een aantal mysterieuze verdwijningen hopen de aanwijzingen zich op dat Stiller zelf weleens een ‘identiteitseenheid’ zou kunnen zijn, die een gesimuleerde wereld voor de werkelijkheid verslijt; een thema dat wordt ‘weerspiegeld’ door het slimme gebruik van spiegels in vrijwel elk beeld.

Anders dan hedendaagse filmmakers in Hollywood heeft Fassbinder niet gewacht met het uitbeelden van zijn kunstmatige wereld totdat de digitale techniek dat steeds eenvoudiger zou maken, zoals te zien was in films als Artificial Intelligence: AI van Steven Spielberg, The Matrix -reeks van de broers Wachowski, Avatar van James Cameron, over enkele weken gevolgd door de thriller Inception van Christopher Nolan; allemaal films die hetzelfde thema behandelen, soms met vergelijkbare paranoia. Fassbinder had voor zijn computernachtmerrie geen computers nodig, hij had genoeg aan de nieuwbouwwijken van Parijs, dat in de vroege jaren zeventig drastisch op de schop ging. Zijn kunstwereld verschilt maar een fractie van de echte en dat verhoogt de subtiele suspense. En waar de filosofische implicaties van de virtuele werkelijkheid in Hollywoodfilms meestal impliciet zijn, grijpt Fassbinder de kans om er uitgebreid over te bespiegelen. ‘Ik denk, dus ik besta niet’, is de treurige conclusie van de sensitieve androïde Stiller.

Welt am Draht is met twee delen van anderhalf uur te lang en naar huidige maatstaven traag. Fassbinder werkte altijd snel, te snel om alles echt goed te kunnen krijgen. Maar tegenover iedere wezenloze scène staat een sfeervolle en naast soms loze bijrollen staat de pakkende hoofdrol van Klaus Löwitsch, die naar verluidt voortdurend onder invloed van alcohol verkeerde tijdens de opnamen.

Het schrikbeeld van de kunstwereld is door Fassbinder tot in ieder detail uitgewerkt, inclusief de robotachtige acteerstijl van zijn acteurs. Hij koos daarbij voor acteurs die grotendeels al over de top van hun roem heen waren en hun laatste kans om te schitteren met beide handen aangrepen.