Champagne vóór de zware tijden aanbreken

De pro-Europese Poolse president Komorowski staat voor een zware klus.

Electoraal gezien is dit geen gunstige tijd om in Polen hervormingen door te voeren.

Aanhangers van Bronislaw Komorowski juichen na de exit polls van de presidentsverkiezingen. Foto AP Supporters of Bronislaw Komorowski, parliament speaker and acting president, react to the exit polls of the presidential election runoff in Warsaw, Poland, Sunday, July 4, 2010. Exit polls in Poland's presidential election show Komorowski with a very slight edge over the late president's identical twin brother, Jaroslaw Kaczynski, with official results not expected until Monday. (AP Photo/Petr David Josek)
Aanhangers van Bronislaw Komorowski juichen na de exit polls van de presidentsverkiezingen. Foto AP Supporters of Bronislaw Komorowski, parliament speaker and acting president, react to the exit polls of the presidential election runoff in Warsaw, Poland, Sunday, July 4, 2010. Exit polls in Poland's presidential election show Komorowski with a very slight edge over the late president's identical twin brother, Jaroslaw Kaczynski, with official results not expected until Monday. (AP Photo/Petr David Josek) AP

Verliezers die juichen, winnaars die kijken alsof ze verloren hebben. Het was een passend einde voor de Poolse presidentsverkiezingen, die eigenlijk geen moment normaal zijn geweest.

Bronislaw Komorowski, de kandidaat van de regering, kreeg zondag weliswaar de meeste stemmen, maar zijn rivaal Jaroslaw Kaczynski maakte de meest montere indruk. Die vierde zijn nipte nederlaag als een overwinning, met een glimlach van oor tot oor. Hij kan tevreden zijn. Nadat zijn tweelingbroer president Lech Kaczynski omkwam bij een vliegtuigongeluk, maakte de politicus – tot voor kort de minst populaire – een onwaarschijnlijke comeback.

Economie, het onderwerp in Europa op dit moment, is nooit het sterkste punt van Kaczynski geweest. Maar daarover hoefde hij het ook niet te hebben. De campagne draaide om vragen als: wie huilt het mooist om de catastrofe, zwaait het hardst met vlaggen, is de beste patriot, zegt het vaakst ‘Polen’ in toespraken?

Dat Kaczynski zou verliezen werd verwacht, ook door zijn eigen Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Eervol verliezen, reculer pour mieux sauter (een stap terugdoen om verder te kunnen springen) – dáár ging het om, want over iets meer dan een jaar kiezen de Polen een nieuw parlement.

Eventjes leek het masterplan in de soep te lopen. Om middernacht, toen de helft van de stemmen was geteld, liep Kaczynski plotseling een klein procentpunt voor op Komorowski, die hij eerder op de avond al ruimhartig had gefeliciteerd met diens overwinning. Winnen zou desastreus zijn geweest, PiS is een eenmanspartij, met een sterke leider die geen kroonprinsen duldt. Met Kaczynski als president zou de partij stuurloos zijn geraakt. Maar om één uur ’s nachts veranderde Komorowski weer in koploper en kon zijn rivaal opgelucht ademhalen.

„Polen is veranderd”, zei Kaczynski over de maar liefst 7,5 miljoen stemmen die op hem waren uitgebracht. „Het is nu onze taak om van deze samengebalde macht gebruik te maken. We moeten Polen verder veranderen en gemobiliseerd blijven.” De Poolse premier Donald Tusk, een aartsrivaal van Kaczynski, begrijpt maar al te goed wat Kaczynski bedoelde. Hij noemde de uitslag zondag „een lesje in nederigheid”.

Voor Tusk breken nu – vreemd genoeg – zware tijden aan. Ja, de overleden Lech Kaczynski was een koppige sta-in-de-weg, die een hele trits regeringsplannen dwarsboomde met zijn vetorecht of de dreiging daarmee. Maar hij was ook het belangrijkste argument om moeilijke hervormingen, zoals die van de failliete Poolse gezondheidszorg en van het geldverslindende pensioensysteem, op de lange baan te schuiven. Dat argument is vanaf nu onbruikbaar.

Lang wist Kaczynski zich volstrekt geen raad met het succes van Burgerplatform (PO), de liberale regeringspartij die het land vrijwel zonder kleerscheuren door de bankencrisis loodste. De omslag kwam in april, toen zijn tweelingbroer in Rusland neerstortte. Het zou de bizarre, nee macabere aftrap worden voor een spectaculaire opmars. De niet-geliefde Jaroslaw Kaczynski werd een volksheld, zijn eveneens impopulaire overleden broer een martelaar.

De nieuwe president, Bronislaw Komorowski, is een oude vriend van premier Tusk. Hij is een van de medeoprichters van het regerende Burgerplatform. ‘Het alibi dat de president „slecht” is kan daardoor niet langer worden gebruikt’, schreef Bronislaw Wildstein van dagblad Rzeczpospolita gisteren in een commentaar. „Burgerplatform draagt nu de volle verantwoordelijkheid voor de toestand in het land.”

Met de parlementsverkiezingen al in zicht is deze tijd, electoraal gezien, geen gunstig moment om hervormingen door te voeren, maar veel keus heeft Tusk niet. Polen bleef vorig jaar als enige lidstaat van de Europese Unie krimp bespaard, de economie groeide zelfs, maar het begrotingstekort komt dit jaar naar verwachting uit op 7 procent, veel meer dan de Europese norm (3 procent). De omvang van de staatsschuld baart analisten zorgen.

Lech Kaczynski was doorgaans twee handen op één buik met PiS, de partij die hij met zijn tweelingbroer oprichtte, tot grote – al dan niet gespeelde – verontwaardiging van Burgerplatform. Zijn opvolger Komorowski zal nu moeten bewijzen dat hij geen loopjongen is van de regering en dat hij Tusk tot maatregelen kan aansporen, ongeacht de politieke consequenties. Zijn geloofwaardigheid en die van Burgerplatform staan op het spel.

Komorowski wilde de overwinning zondagavond nog niet claimen – daarvoor boden de exit polls te weinig houvast. „Vandaag drinken we een kleine fles champagne”, sprak hij wijselijk. Het is een zware campagne geweest voor Komorowski, die, toen de impopulaire Lech Kaczynski nog leefde, gold als de gedoodverfde favoriet en zich daarna plotseling gesteld zag voor de golf aan emoties, ja hysterie die het vliegtuigongeluk ontketende.

Toch hoeft hij zich niet te schamen. De verkiezingen zouden in het najaar worden gehouden, maar moesten door de ramp worden vervroegd. Daardoor duurde de campagne geen zes maanden, maar zes weken. Bovendien vielen de verkiezingen, voor het eerst, in de vakantieperiode, waardoor veel kiezers uit de rijkere en Burgerplatform doorgaans welgezinde steden wegbleven. Dat Komorowski onder die omstandigheden heeft gewonnen, is een hele prestatie.

Commentaar pagina 17