Scheiding man en vrouw minder strikt

In felle debatten op tv discussiëren Saoediërs over de strikte scheiding tussen mannen en vrouwen. Steun voor versoepeling komt uit de hoogste kringen.

Saoedi-Arabië verandert, daarover is iedereen het wel eens. Maar verandert het diepgaand of een beetje? En zijn de veranderingen duurzaam of kan een volgende, mogelijk conservatievere koning ze weer terugdraaien? Daarover is niemand het eens.

Het grote veranderingsdebat in Saoedi-Arabië gaat over versoepeling – uitdrukkelijk niet afschaffing – van de strikte scheiding tussen mannen en vrouwen. Wat een detail lijkt betekent hier al een grote verandering. „Ik moest onlangs in het grote nieuwe gebouw van het Koning Abdullah Onderwijsprogramma zijn en ik zocht aan de achterkant naar de vrouwendeur”, zegt dr. Eman Abokhodair van het Instituut voor Openbaar Bestuur in Riad. „Maar toen ik er uiteindelijk naar vroeg, zeiden ze: gewoon de voordeur door en de lift in. Ik was verbijsterd!”

Het begon vorig jaar september met de opening van een nieuwe universiteit waar mannen en vrouwen samen studeren. Maar het debat laaide pas echt hoog op toen sjeik Ahmad Qassim Al-Ghamdi in december in een vraaggesprek met de krant Okaz verkondigde dat de segregatie tussen mannen en vrouwen, zolang die maar correct verhuld zijn in de lange, zwarte abaya en hoofddoek, geen basis heeft in het islamitisch recht. Sjeik Ghamdi is chef van de religieuze politie, de mutawa, in de heilige stad Mekka, dus aan zijn uitspraak werd groot gewicht toegekend.

Sjeik Ghamdi werd meteen verketterd. Hij werd uitgenodigd voor een televisiedebat, waar andere sjeiks hem allemaal overschreeuwden.

De pers meldde zijn ontslag. Een prominente geestelijke, sjeik Abdul-Rahman al-Barrak, riep op iedereen die dit soort ketterijen verkondigde ter dood te brengen. Direct contact tussen de geslachten – ikhtilat – leidt immers tot „zicht op wat verboden is en verboden gesprekken tussen mannen en vrouwen”.

Maar er kwam een tweede televisiedebat, waar Ghamdi wél aan het woord kwam en waar ook mensen opbelden die hem steunden. En hij maakte in de pers bekend niets te weten van zijn ontslag. Hij genoot kortom, bescherming in de hoogste kringen.

„Ja nou!”, roept blogger Eman al-Nafjan op de vraag of de uitspraak van sjeik Ghamdi een veranderende mentaliteit binnen de machtige geestelijkheid tekent. „Het is een fantastische positieve verandering. Hij is een vertegenwoordiger van een jongere school geestelijken tegenover de oude school van Barrak, die iedereen die niet tegen strikte segregatie is met de dood bedreigt. De nieuwe school ziet zonde niet meer als prioriteit.”

Koning Abdullah staat aan de basis van de veranderingen. Hij heeft de nieuwe, naar hem genoemde gemengde universiteit in Jeddah (die bekend staat als KAUST) geïnspireerd en betaald. Hij heeft de laatste maanden op krantenfoto’s gestaan met vrouwen, en dat is in Saoedi-Arabië een niet mis te verstaan signaal.

Hoogleraar onderwijssociologie Fawzia al-Bakr was diep onder de indruk van de opening van KAUST: „Voor het eerst maakte ik mee dat een Saoedische vrouw sprak voor een gemengd gehoor. Op de voorste rijen zaten de koning en de rectoren van alle universiteiten, ook uit Mekka en Medina, ook extreem-conservatieve mannen, die dit zagen gebeuren!”

Bakr vindt de koning uitzonderlijk moedig. „De segregatie tussen mannen en vrouwen is een heel kritieke kwestie in Saoedi-Arabië; alle spanningen in de maatschappij, religie, arbeidsmarkt, onderwijs, noem maar op, worden erdoor veroorzaakt. Mannen en vrouwen vormen samen de maatschappij. Als er een probleem is in de manier waarop ze met elkaar omgaan, loopt de hele maatschappij vast. En dat is precies wat er hier is gebeurd.”

Volgens ex-onderminister van Onderwijs prins Khalid al-Mashari al-Saud, nu lid van de benoemde adviesraad van de koning, is KAUST inderdaad een model dat voor herhaling vatbaar is. „Als u vraagt: moeten we meisjes en jongens op de middelbare school, pubers, mengen?, dan zeg ik nee, omdat dit een hoop problemen zou veroorzaken. Maar op de universiteiten zijn de studenten rijp genoeg om hun contacten te beperken tot hun werk en niet iets anders te doen dat verboden is.”

„We moeten de cultuur ontwikkelen op een manier waarop je negatieve gevolgen vermijdt. In een maatschappij als de onze waarin we een heel rigide segregatie hebben, kan je niet opeens mannen en vrouwen gaan mixen. De mensen moeten leren met elkaar om te gaan. Maar zo’n ontwikkeling komt eraan.”

Twee jaar geleden werd je in de koffiebars in het centrum van Riad als vrouw meteen naar de familie-afdeling achter melkglas doorverwezen. Maar de Filippijnse uitbater van het Scoler Café heeft nu geen moeite meer met een vrouwelijke klant. Dat wil zeggen: overdag, ’s avonds is nog te veel gevraagd. Toch is het verandering.

Maar de segregatie heeft nog veel steun. Vergeet niet, zeggen veel Saoediërs, dat de meerderheid van de bevolking conservatief is. Abdurrahman Al-Enad, hoogleraar communicatiewetenschappen, heeft daarnaar met zijn studenten onderzoek gedaan. „We waren verbaasd over de uitkomst dat Saoedische jongeren conservatiever zijn dan ouderen wat betreft vrouwenrechten en onderwijshervormingen.”

Uit Al-Enads onderzoek kwam naar voren dat tweederde deel van de jeugd conservatief is en tegenstander van verandering, zowel jongens als meisjes. „Dit komt door hun sociale omgeving die hun leert hoe en wat te denken: scholen, media, vrienden.”

Alle verandering, waarschuwt Al-Enad, is tot dusverre het resultaat van inspanningen van de koning. En dat betekent dat een volgende koning – Abdullah is 85 jaar oud – het weer kan terugdraaien. „Het is heel moeilijk om vooruit te gaan. Maar het is heel makkelijk om terug te gaan. Wat we in tien jaar hebben bereikt, kan in een jaar worden teruggedraaid.”

Dat is een probleem, erkent Fawzia al-Bakr. „De verandering is niet geïnstitutionaliseerd. Het is een one-man show. Als de koning vertrekt, gaat alles met hem mee.”

Maar, voegt ze daaraan toe, de autoriteiten realiseren zich nu dat verandering door onderwijs moet worden mogelijk gemaakt. „Daarom concentreren ze zich nu op het onderwijs. Ik denk dat over vijf jaar wat nu de conservatieve meerderheid is aanzienlijk veranderd zal zijn.”

Blogger Nafjan is te volgen op saudiwoman.wordpress.com