Tragiek en zusternijd in een reusachtig hemelbed

Vanavond begint het Over het IJ Festival in Amsterdam-Noord. In de voortuin van een dijkhuis staat een hemelbed, het decor van de twee rivaliserende zusters Frida en Cristina Kahlo.

Vlak naast de sluis aan de Buiksloterweg in Amsterdam-Noord ligt een prachtig dijkhuis. De voorgevel ervan, omzoomd met lindenbomen, vormt het decor van Dance Little Sister.

In de tuin staat een reusachtig hemelbed, de plek waar de zieke en gewonde Mexicaanse surrealistische schilderes Frida Kahlo (1907-1954) haar dagen slijt. Haar tragische levensverhaal is bekend: op zesjarige leeftijd werd ze in haar rechterbeen getroffen door kinderverlamming. Elf jaar later rijdt een tram de bus aan waarin Frida zich bevindt; een stuk stalen leuning dringt op verwoestende manier haar lichaam binnen. Ingekapseld in pleisters, gips en verband, houdt ze maanden het bed. Ze besluit te gaan schilderen. De elf maanden jongere zus, Cristina Kahlo is gedoemd haar leven aan Frida te wijden.

En zware en ondankbare taak, blijkt achteraf. Over Frida zijn biografieën geschreven; aan haar zijn documentaires, een film en toneelstukken gewijd. Maar Cristina is altijd in de schaduw gebleven van haar veeleisende zuster.

Dat is nu anders. Regisseur en toneelschrijfster Anna Rottier van het gezelschap Dame Jeanne plaatst Cristina in het hart van de voorstelling Dance Little Sister. „Ooit bezocht ik in Mexico-Stad het Blauwe Huis, Casa Azul, van Frida Kahlo”, zegt Anna Rottier. „Ik was daar samen met de actrice die nu Frida speelt. We kwamen tot de ontdekking dat Kahlo een jongere zuster had. Cristina verzorgde haar, moest haar kleden en wassen. Ik stelde me voor dat er tussen die twee zusters rivaliteit zou zijn. Zusternijd. Ook al waren ze vriendinnen.”

Eva van Welzenis vertolkt de rol van Cristina: „In tegenstelling tot Frida heb ik een blanco biografie. Mijn Cristina eist aandacht, ze is jaloers. Rivaliteit boeit me. Hoe gaat een jongere zus om met een veeleisende, beroemde maar levenslang aan het bed gekluisterde oudere zuster? Het is een gevecht tegen dominantie. In mijn rol wissel ik telkens tussen vraag om aandacht en plicht tot verzorging.”

Frida Kahlo trouwt in 1929 met de muurschilder Diego Rivera. Deze krijgt kort daarop een verhouding met Cristina op wie Diego al langer een oogje heeft. Rottier ziet het niet als wraak of uiting van jaloezie. „Het gebrek aan aandacht dat Cristina zo obsedeerde vormt de kern van de voorstelling”, vertelt ze. „De flirt met Diego is het ultieme antwoord op haar smeekbede om aandacht.”

Op vele manieren wordt Cristina door Frida genegeerd, aldus Rottier. „Een keer vraagt ze aan Frida of ze haar wil schilderen. Haar zus schildert vervolgens een zelfportret. Cristina heeft twee kinderen, Kahlo kan geen kinderen krijgen. Op een van haar schilderijen toont ze zichzelf als een moeder die door haar mond een kind baart. Het gezicht van het kind is Frida’s eigen gelaat. Het egocentrisme van Frida is buiten elke proportie.”

De voorstelling bestaat uit een collage van scènes, alsof de surrealistische schilderijen van Frida Kahlo tot leven komen. Met vervormingen van het geluid, flamboyante kostuums en flamencomuziek van gitarist Joeri de Graaf creëert de voorstelling een picturale atmosfeer.

Actrice Julia van de Graaff neemt de rol van Frida op zich. Tijdens de voorstelling draagt zij een korset van gips. Dat staat in schril contrast tot het verlangen van Frida te dansen. Anna Rottier: „Frida hield van dansen. Als ze een avond had gedanst, moest ze een week het bed houden. Cristina kon vrijuit dansen en bewegen. Dat was een nachtmerrie voor Frida. Daarom heeft de stijl van Dance Little Sister veel weg van een koortsdroom. In woorden en met spel roepen wij de vervreemdende, bizarre wereld van haar schilderijen op.”

Volgens De Graaff komt Frida, in de biografieën die over haar zijn geschreven, naar voren als een zelfzuchtig wezen. Alles draait om haar. „Ik wil meer diepte aan haar karakter geven door te laten zien dat Frida geen aandacht voor anderen kán geven. Ze is daartoe niet in staat. Zelfs als Cristina woedend wordt op haar zus en vraagt of er nog plek voor haar is in het verhaal, reageert Frida koud en afwijzend. Er bestaat een portret van haar waarop ze zichzelf huilend afbeeldt. Toch is ze onder die tranen ongenaakbaar. Ze schreef veel brieven, haar leven lang. Daarin toont ze een milde, tedere kant van zichzelf.”

Dat harde en milde probeert Van de Graaff met elkaar te verenigen in haar spel: „Zou ik alleen een ijzige vrouw neerzetten, dan schiet ik tekort. Het drama schuilt niet alleen in de onderlinge rivaliteit, maar juist in Frida’s innerlijke verdeeldheid en haar onmacht tot compassie. Dat maakt het interessant.”

T/m 11 juli op het Over het IJ Festival , Amsterdam-Noord. Daarna in Amersfoort en Assen. Inl.: www.damejeanne.nl