'Mystieke samba om in trance te raken'

Veel Braziliaanse muziek is luchtig en zwoel. Zangeres Josee Koning zoekt naar diepgang en verfijning in de afro-samba van componist Baden Powell.

© Jorgen Krielen / Haarlem, 28-06-2010 / Josee Koning
© Jorgen Krielen / Haarlem, 28-06-2010 / Josee Koning

Ze gaat door voor de meest Braziliaanse zangeres van Nederland: Josee Koning. In het Amsterdamse Concertgebouw zingt ze de ‘afro-sambas’ van Baden Powell de Aquino (1937-2000), de Braziliaanse componist en meestergitarist, die werd vernoemd naar de grondlegger van de padvinderij.

Josee Koning noemt Braziliaanse ballades en bossa’s haar specialiteit. „Ik heb ze leren zingen toen ik in Rio de Janeiro woonde om de Braziliaanse muziek te bestuderen”, vertelt ze in haar huis in Haarlem. „Daar ontmoette ik ook kort voor zijn overlijden Antonio Carlos (Tom) Jobim, de ‘vader van de bossanova’. Ik droeg in 1995 mijn eerste soloalbum aan hem op.” Terug in Nederland richtte Koning haar eerste Braziliaanse band Batida op, waarmee ze drie cd’s uitbracht. Er volgden nieuwe formaties, nieuwe albums en regelmatige optredens op het North Sea Jazz Festival.

In de Robeco-serie zingt ze de afro-sambas met gitarist Nelson Faria uit Rio de Janeiro, basgitarist Theo de Jong en percussionist Bart Fermie. „Veel Braziliaanse muziek is luchtig en zwoel. Maar er is ook een tendens naar diepgang en verfijning. Bij de ‘afro-sambas’ van Baden Powell, een uit ballades en opzwepende stukken opgebouwde suite die hij in de jaren zestig op teksten van Vinicius de Moraes componeerde, voel je dat meteen. Powell voegde Afrikaanse elementen toe aan de bossa’s en samba’s. Zo gaf hij de Braziliaanse muziek een nieuwe wending.”

Powell liet zich inspireren door de Candomblé, een religieuze beweging in Bahia die ontstond ten tijde van de slavernij. Katholieke elementen worden er vermengd met de orisha’s (goden), spirituele praktijken en de voorouderverering uit traditionele Afrikaanse religies. Uitgangspunt is dat er een parallelle wereld van geesten bestaat, waarmee contact wordt gelegd door middel van zang, dans, muziek en offerandes. Het lichaam van de mens is een voertuig voor de geesten.

„Powells muziek is voor mij ongelooflijk inspirerend. Na al die luchtige samba’s wilde ik de diepte in en daar is deze muziek het ideale vehikel voor. De teksten gaan over levenservaringen die ik zelf ook ken.” Koning zingt ze graag omdat „ze zich er nu rijp voor voelt”. „Het is heel melodisch geschreven, bijna meditatief, zonder de chromatiek en ingewikkelde akkoorden van de bossa’s. Soms kan je er zelfs Gregoriaans in herkennen. Het ritmische accent ligt op ‘groove’, met veel percussie instrumenten. De muziek is zo geschreven dat je er van in trance kunt raken, het is een beetje mystiek.”

De teksten gaan over de liefde en de Afrikaanse goden, die allemaal een speciale betekenis hebben. „Mensen horen bij een bepaalde god, die ze zelf mogen uitkiezen. Als je bijvoorbeeld van Xangô wil zijn, de god van de donder, vraag je om stormachtige liefdeservaringen.”

In Bahia gaat iedereen op oudejaarsavond naar het strand om witte bloemen en geschenken in de zee te werpen. Als die niet terugspoelen wordt het een goed jaar, want dan heeft de zeegodin Iemanjá ze geaccepteerd. Koning heeft er zelf ook Candomblé-diensten bijgewoond, aanvankelijk uit nieuwsgierigheid en later om de spirituele lading van de ‘afro-sambas’ beter te kunnen begrijpen.

„Dat was mateloos interessant maar ook doodvermoeiend. De hele avond op je knieën om de zegen te vragen aan een moeder in een witte jurk, die bloemen strooide. Er waren rituelen met kippenbloed en mensen die in trance raakten.”

Maar ze ontdekte er ook de poëtische diepzinnigheid van de gezangen. ,,Mooi meisje waar ga je naar toe?, vraagt de zanger in Bocoché. Het antwoord: ‘Ik ga mijn geliefde zoeken op de bodem van de zee.’ En als de verlaten minnaar in Tristeza e solidão zingt: ‘Ze weet niet hoeveel verdriet er past in een eenzaamheid’, krijgt de muziek voor mij kosmische allure.”

Josee Koning Quartet met A Tribute to Baden Powell/‘Afro Sambas’, 2/7, 20u en 22u, Concertgebouw, Amsterdam.