Rutte, regeer

Fractieleider Rutte van de VVD heeft nog één week. Voor de Tweede Kamerverkiezingen beloofde de liberale lijsttrekker dat Nederland voor 1 juli een kabinet zou hebben. Het zal Rutte niet lukken die verkiezingsbelofte te houden. Modieuze daadkracht om de kiezer te paaien speelt hem nu parten. Dat is geen schande. Ware het niet dat de historicus Rutte had kunnen weten dat een kabinet in Nederland nooit in drie weken kan worden gevormd.

Dat wil niet zeggen dat de formatie naar behoren verloopt. Bijna twee weken is senator Rosenthal nu aan de slag om „als eerste” een regeringscoalitie met „de grootste partij en de grootste winnaar” te smeden. Rosenthal heeft die, naar Nederlandse maatstaven uitzonderlijk expliciete, opdracht opgevat als ongelimiteerde aftelsom.

Eerst onderzocht hij een coalitie van VVD, PVV en CDA. Dat mislukte omdat de laatste partij in al haar „bescheidenheid” niet wilde aanschuiven. Begin deze week was een combinatie van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks niet langer dan anderhalve dag aan de orde. De VVD had er vrijwel onmiddellijk geen vertrouwen in. Gisteren kwam een brede coalitie van VVD, PvdA en CDA aan bod. Op voorhand heeft de PvdA al laten weten er geen heil in te zien, omdat ze D66 en GroenLinks niet wil loslaten. Maar die laatste twee partijen zitten weer niet wachten op een vijfpartijencoalitie.

In dit ‘afpelproces’, zoals Rosenthal het noemt, hebben drie van de vier grotere partijen een keer ‘nee’ kunnen zeggen. Maar waarom ze geen vertrouwen hebben, weten we niet. Het gebrek aan exacte feiten is schrijnend.

Dat gebrek ligt ten dele aan Rosenthal zelf. Zo heeft hij in het begin de PVV buiten schot gelaten. Met name bij het CDA leven zorgen over de rechtsstatelijke grondhouding van de PVV. In het verkiezingsprogramma van die partij staan voornemens (niet alleen de kopvoddentaks en een koranverbod) die mogelijk op gespannen voet staan met elementaire grondwettelijke bepalingen, zoals het gelijkheidsbeginsel, vrijheid van drukpers en onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Informateur Rosenthal had de mogelijkheid om als eerste die twijfels weg te nemen, bij voorbeeld door van de PVV te eisen dat ze deze programmapunten komende regeerperiode niet zal opbrengen. Zou Wilders daartoe niet bereid zijn geweest, dan had de informateur de variant met de PVV kunnen afschrijven. Als Wilders daartoe wel zwart op wit bereid zou zijn geweest, dan was er een week gewonnen en had het beleid ter sprake kunnen komen.

De omzichtigheid die de informateur nu heeft betracht, wekt de indruk dat hij niet helemaal zeker is van zijn koers. Die helderheid moet er nu wel komen. Er is één fractie die daarbij het initiatief kan nemen. De positie van de VVD noopt die partij ertoe om verantwoordelijkheid te nemen. Zoals PvdA en vooral CDA maar al te goed weten, is het het lot van de grootste partij om in een vroeg stadium concessies te doen die bij de kiezers slecht kunnen liggen.

Rutte kan zijn keuzes niet meer afwentelen of vooruitschuiven. Rutte moet nu bewegen. Wie wil regeren, moet zelf ook stappen zetten richting de regering.