Voetbalster in Zuid-Afrika is niet echt een dame

Een groot deel van de Zuid-Afrikaanse voetbalsters is lesbisch. In de conservatieve samenleving is dat soms levensgevaarlijk.

Peter Vermaas

Langs het trainingsveldje liggen dode ratten, bierflesjes en hondendrollen. En voordat de dames van City Lads, het kampioensteam van de Oost-Kaapprovincie, met hun training kunnen beginnen, moeten jeugdige toeschouwers eerst een paar koeien van de grasmat wegjagen. „De omstandigheden kunnen beter”, zegt coach Moses Ndela diplomatiek, terwijl zijn team met de warming-up bezig is. „Maar het vrouwenvoetbal in Zuid-Afrika is ook pas net begonnen.”

Eigenlijk is het buiten het veld niet veel beter. Mooi is het in elk geval niet. Port Elizabeth, waar Zuid-Korea en Griekenland elkaar op 12 juni treffen, is een industriestad zonder karakter. Hier worden auto’s gemaakt: Volkswagen en Ford hebben er fabrieken en het trainingsveld van City Lads in de township New Brighton ligt vlak achter het Zuid-Afrikaanse hoofdkwartier van General Motors. Tot voor kort rolde hier de Hummer van de lopende band. Toen het merk vorig jaar verkocht werd aan de Chinezen, raakten honderden mensen bij GM en de toevoerbedrijven hun baan kwijt.

Themba Nkosi bijvoorbeeld. Gebiologeerd volgt de veertigjarige werkzoekende vanachter het hek bij het trainingsveld iedere beweging die de dames maken. Natuurlijk, zegt hij, voetbal kan ook door vrouwen gespeeld worden. „Ik moest er in het begin wel aan wennen. Het is van oorsprong toch een mannensport.” Maar Nkosi kijkt nergens meer van op. „In het nieuwe Zuid-Afrika kan alles, volgens mij. Je moet flexibel zijn.”

Hij niet, zegt Nkosi, maar zijn vrienden maken natuurlijk wel eens grapjes over vrouwenvoetbal. Wat voor grapjes? Met een snelle hoofdknik gebaart hij naar het trainingsveld, naar de dertien forsgebouwde dames met gemillimeterd haar. Een paar hebben opzichtige piercings in hun gezicht. „Mannen onder elkaar”, lispelt Nkosi, „zeggen dat ze niet erg sexy zijn, de vrouwen die voetballen.” Andere mannen, hij niet.

„Laat ik er niet omheen draaien: minstens de helft van de vrouwen die voetballen is lesbisch”, zegt Nomalungelo Mooi, in 1995 de oprichter van het vrouwenteam City Lads en oud-coach van Banyana Banyana, het nationale vrouwenteam. „Daar is niets mis mee, maar het is niet erg goed voor het imago van de sport.”

En in een conservatieve en gewelddadige samenleving als de Zuid-Afrikaanse soms levensgevaarlijk. Een van de grootste talenten van Banyana Banyana, de openlijk lesbische Eudy Simelane, werd twee jaar geleden in de township KwaThema, even ten oosten van Johannesburg, verkracht en vermoord door een groep mannen die met haar homoseksualiteit wilden afrekenen. Sinds 1998 zijn in Zuid-Afrika ongeveer dertig soortgelijke gevallen gemeld van ‘correctieve verkrachting’, zoals het fenomeen eufemistisch genoemd wordt.

Een speelster van City Lads is een aantal jaren terug hetzelfde overkomen. Ze kon het niet navertellen. „Dat was voor mij een wake-upcall”, zegt Mooi. „De meiden moeten voorzichtig zijn. Ze kunnen nog zo stoer doen en net als de jongens in het donker naar huis willen wandelen, maar uiteindelijk hebben ze toch een vagina.”

Mooi schrikt zelf van haar on-Zuid-Afrikaanse directheid. „Sorry, netter kan ik het niet zeggen.”

Zuid-Afrika is niettemin het enige Afrikaanse land waar homorechten stevig in de grondwet verankerd liggen en waar mannen of vrouwen met partners van hetzelfde geslacht kunnen trouwen. „Maar dat is slechts een stukje papier”, zucht Mooi. „Het gaat om de mentaliteit van de mensen en die ligt mijlenver van de prachtige teksten in onze grondwet.” Ze adviseert de speelsters zich ‘vrouwelijker’ te gedragen. „Waarom altijd die spijkerbroek? Of dat openlijk zoenen met andere vrouwen? Ik was zelf vroeger ook jongensachtig, groeide op met de jongens in het dorp en speelde voetbal met ze, dus ik weet waarover ik het heb. Je krijgt altijd scheve blikken.”

Een bestuurslid van de vrouwentak van de Zuid-Afrikaanse voetbalbond, Ria Ledwaba, kwam een aantal jaren terug onder vuur te liggen toen ze met plannen kwam om het vrouwenvoetbal attractiever te maken: de speelsters van het nationale team moesten strakkere shirtjes gaan dragen en bovenal beleefder in de omgang worden. „Ze moeten leren dames te zijn”, zei Ledwaba.

De 27-jarige aanvoerder van City Lads, Lumka Mjana, kan er om lachen. „Wat telt is het resultaat”, zegt ze. „Ik hou van voetbal en de rest gaat niemand iets aan.” Als coach Ndela weer op zijn fluitje blaast, stormt ze op de keeper af. Zaterdag speelt City Lads weer een duel. Tegen een jongensteam.

    • Peter Vermaas