Vrije pers is maar lastig

De persvrijheid in Portugal staat onder druk.

Een politicus maakte zich zelfs schuldig aan diefstal van recorders van een journaliste.

Maria Henrique Espada was nog nooit bestolen, en al helemaal niet tijdens haar werk als verslaggever. Totdat ze begin deze maand besloot een volksvertegenwoordiger te ondervragen over enkele schandalen waarbij hij betrokken zou zijn. „Pas een paar tellen nadat hij boos was weggelopen uit het interview had ik het door: hij had mijn beide opname-apparaatjes in zijn zak gestoken”, vertelt de Portugese journaliste op de redactie van haar opinieweekblad Sábado.

De afgevaardigde, Ricardo Rodrigues van de socialistische regeringspartij PS, handelde duidelijk in een impuls: tijdens het interview kijkt hij recht in de lens van een videocamera. Deze legde zijn diefstal onomstotelijk vast en de grap in Lissabon luidt dezer dagen „dat Rodrigues geen rugzak bij zich had, anders had hij de camera ook meegenomen”. Journaliste Henrique Espada kan ook wel lachen om het incident, maar tegelijkertijd noemt ze het een goed voorbeeld voor de toenemende druk op de persvrijheid in Portugal.

Zo hield een onderzoekscommissie van de Portugese assemblee de afgelopen weken verhoren over mogelijke persbreidel door de regering, die het incident met de stelende afgevaardigde zou doen verbleken. Het onderzoek richt zich op pogingen van de socialistische regering van premier Sócrates om controle te verwerven over TVI, de belangrijkste commerciële tv-zender van het land. Via voormalig staatsbedrijf Portugal Telecom, waarvan de overheid sinds de privatisering nog steeds een gouden aandeel bezit, zou de regering vorig jaar een aandeel hebben willen verwerven in het mediabedrijf dat TVI bezit. Dit omdat de regering grote problemen had met de kritische berichtgeving van de zender, zo vlak voor cruciale verkiezingen waarbij de PS haar meerderheid dreigde te verliezen.

De koop ketste uiteindelijk af, maar door justitie afgetapte telefoongesprekken tussen PT-bestuurders en regeringsfunctionarissen, onder wie de premier, lekten begin dit jaar uit naar de pers. Het wakkerde vermoedens aan over nog meer bemoeienis van de regering met de zender. Zo verdween vorig jaar een populaire presentatrice, die in haar programma kritiek uit op de regering, van het scherm. Haar man, die een hoge functie bij TVI had, stapte vervolgens op.

Nadat regeringspartij PS bij de verkiezingen afgelopen herfst haar meerderheid verloor, ontstond in het parlement steun voor een onderzoekscommissie. De afgelopen weken verhoorde deze verscheidene betrokkenen, waarbij premier Sócrates alleen schriftelijk op alle vragen wilde ingaan. Hij stelde in zijn antwoorden dat hij zich veel niet kon herinneren, maar dat hem en zijn regering sowieso niets te verwijten valt.

Inmiddels lijkt het hele onderzoek als een nachtkaars uit te gaan, nu de commissieleden hebben bepaald dat ze de afgetapte gesprekken niet als bewijs willen toelaten. Mogelijk omdat deze ook compromitterende conversaties met leden van de oppositie bevatten, zo speculeert de Portugese pers.

En waar de afgevaardigden nog wel bereid waren een onderzoek in te stellen naar de rol van de regering in de PT/TVI-zaak, zo weigerden bijna allen commentaar te geven op hun stelende collega Rodrigues. Hij heeft de apparaatjes ondanks alle ophef nog niet aan de journaliste teruggeven. Volgens hem is hij tijdens het interview in zijn goede naam aangetast. Hij heeft daarom de opnamen afgegeven bij justitie. Dit nadat de politie ze weigerden van hem aan te nemen. De rechter, zegt Rodrigues, moet maar beoordelen of de journaliste ze terugkrijgt. Het Portugese justitieapparaat is echter notoir overbelast, waardoor een uitspraak mogelijk jaren op zich laat wachten.

„Zo lang kan en wil ik niet wachten”, zegt Henrique Espada. „Er staan nog onuitgewerkte interviews op.” Samen met haar collega’s die bij het interview zaten heeft ze dan ook aangifte gedaan van diefstal en aantasting van de persvrijheid. De politie zal echter niet tegen Rodrigues in actie komen, zo lang zijn collega’s in de assemblee hem zijn parlementaire onschendbaarheid niet afpakken.

Volgens Orlando César, voorzitter van de ethische commissie van de Portugese journalistenvakbond, tonen beide zaken dat de politiek weinig op heeft met een vrije, onafhankelijke pers. ,,Dit is zeker niet nieuw, maar het wordt wel erger”, zegt hij. César noemt het voorbeeld van een grote bank die een keer zijn advertenties terugtrok toen een krant had bericht over een corruptieschandaal binnen de bank. Terwijl het in de Portugese politiek en zakenwereld zeker niet ontbreekt aan ingrediënten voor sappige schandalen doen steeds meer journalisten aan zelfcensuur, zegt César. „Vooral de jongere generatie die op losse contracten werkt en wier werkgevers geen smoesje hoeven te verzinnen om hen te ontslaan.”

Bekijk een video van de diefstal door de afgevaardigde: nrc.nl/madrid