Tirannie van de urgentie gijzelt onze democratie

Nog anderhalve week. En nu al voelen veel mensen een soort wanhoop over de Kamerverkiezingen. Is dit alles? Wat moet ik met dit gehakketak? Het is toch geen debatwedstrijd? Wat drijft de premier tot zo’n jongenskamermoment (,,U kijkt zo lief”)? Gaat Job Cohen nog ad rem worden? Nederland heeft haast en besluit zelden snel. Werkgevers

Nog anderhalve week. En nu al voelen veel mensen een soort wanhoop over de Kamerverkiezingen. Is dit alles? Wat moet ik met dit gehakketak? Het is toch geen debatwedstrijd? Wat drijft de premier tot zo’n jongenskamermoment (,,U kijkt zo lief”)? Gaat Job Cohen nog ad rem worden?

Nederland heeft haast en besluit zelden snel. Werkgevers en werknemers willen dat de AOW-leeftijd over tien jaar naar 66 gaat jaar gaat. VVD en D66 duurt dat veel te lang. De PvdA liet 2015 als ingangsdatum doorrekenen want dat leverde een beter CPB-cijfer op, maar krabbelde terug naar 2020 zoals in het programma stond. Toevallig de polder-consensus.

Zo rommelen we heen en weer. Balkenende verwijt Rutte dat hij niet vroom in de leer van de eeuwige aftrekbaarheid van de hypotheekrente is. Rutte verwijt Balkenende dat het CDA gewoontegetrouw verkiezingsbeloftes niet nakomt en dus niet zo stoer moet doen. Maar als tv-programma Netwerk uitrekent dat de VVD een bijstandsmoeder met pech behoorlijk hard treft, blaast de VVD-leider hoog van de toren, om daarna wat te gaan cijferen.

Haast, nu, inlopen, uitlopen, eerste indrukken. Wie was de winnaar van het premiersdebat? Natuurlijk allemaal onzin. We kiezen geen premier en als ‘onze’ voorkeur toevallig premier wordt, moeten we maar afwachten welke coalitie hij smeedt. Toch doet iedereen mee, behalve Wilders die zich schaars maakt, en de ‘kleine’ lijsttrekkers die soms niet welkom zijn.

Bijna iedere lijsttrekker weet dat het een onzinnige paar weken zijn, met de spanning van een fictieve leeuwenact. Iedereen springt door de hoepel van de 30 seconden-vragen. Leiderschap, kennis van alle zaken, humor, vooral een grapje graag. Pas op, Emile Roemer, u wordt nog bekend buiten Boxmeer. Alles in de hoop de macht te veroveren en misschien ooit het circus te hervormen.

Maar wat is die macht straks waard? Het systeem dwingt politici als leiders te figureren, terwijl zij alleen voldongen feiten als besluit kunnen presenteren. En voortdurend zullen moeten reageren op de drukte van de dag. Toch gaat het nu om dringende zaken. De overheidsuitgaven lopen uit de rails, de vergrijzing is niet te stoppen. We moeten nu snijden in de kosten van zorg en sociale zekerheid. Anders wordt het onbeheersbaar. Griekse toestanden. Genoeg nagedacht. We moeten nu ingrijpen.

De liberaliseringsgolf van Paars tot en met Balkenende IV was één uiting van toegeven aan de wijsheid van de directe waarheid van de markt. De tirannie van de urgentie als a-moreel systeem. Niet omdat zo veel mensen slecht zijn, maar omdat de optelsom van instincten van eigenbelang geen morele overwegingen kent.

Vandaar de roep om toezicht. Transparantie als antwoord op dat ontketende egoïsme. Maar transparantie zonder eigen normen is een dode letter, die wordt ontdoken. Zelfs eens (redelijk) hoog geachte beroepen als die van de notaris, de advocaat, de accountant, de bankier, de arts moeten er aan geloven: onbevredigende codes, toezichtkamers, autoriteiten en een Inspectie die de medische wereld te lang vertrouwen gaf.

De tirannie van de urgentie knipt de draad tussen verleden en toekomst door. Weinig Kamerleden weten het verschil tussen een wet en een Algemene Maatregel van Bestuur. Voelen zich veiliger als zij meebesturen, maar missen vervolgens de afstand om te controleren. Daardoor leggen zij te vaak beleid uit in plaats van het te beoordelen namens de burger.

De meeste politici zijn idealisten. Zij willen echt iets verbeteren in het land of aan het land. Maar zij kunnen niet uit die hard rijdende trein stappen. Het aanvankelijk enthousiasme voor de kandidatuur van Job Cohen kwam, tot ruim buiten de PvdA, voort uit de hoop dat daar nu iemand stond die het anders zou doen. Die wel eens zou nadenken en als eerlijke volwassene – ook aan zijn eigen achterban – zou uitleggen wat nu even moet, respectievelijk niet kan.

Maar ook hij voelde zich tot nu toe geroepen de in zijn kamp al bekende clowns en circushonden een klontje te geven met een klopje op de oren. Zonder op de ring te klimmen en de loze urgentie te ontmaskeren. Zoals Jan Peter Balkenende wanhopig probeert zijn eigen slijtage weg te lachen met tactische plaagstoten voor de ultra korte termijn. Eerst door de hoepel. Maar daarna komt het drukke niets.

Waarom zou juist het CDA niet kunnen wijzen op de vertrouwensbreuk waar de burger deels slachtoffer deels oorzaak van is. De burger is ook haastig en wispelturig, maar niet gek, en best te vinden voor afwegingen met een morele component. Waarom zou het CDA steeds weer het slordigst moeten omgaan met de privacy van burgers en geloof hechten aan al die transparantierituelen – nu weer een Nationaal Kwaliteitsinstituut voor de Zorg. En maar tegen bureaucratie pleiten.

Niet voor niets zakt het vertrouwen in de gewone politiek en neemt het weer toe als een buitenstaander zich meldt. Een verstandige premier van buiten het circuit? Reken maar dat velen er reikhalzend naar uitzien. Maar dat kan pas als alle gewone oplossingen blijken niet te kunnen.

Vrome wens voor de formatie: binnen een week afstrepen welke coalities allemaal niet kunnen en welke personen niet met elkaar willen. Dat weet toch iedereen al. En dan een kabinet met een tien puntenplan vormen dat het serieuze politieke debat verder met het parlement gaat voeren. Kijk maar eens hoe het vertrouwen dan toeneemt.