Het adagium luidt: geen foutjes maken

VVD-leider Rutte leek onaantastbaar. Tot er een huilende bijstandsmoeder op tv kwam. Met elf dagen te gaan groeit de druk in de verkiezingscampagne.

Besmuikt gegniffel en stiekeme opluchting bij de campagneteams van PvdA en CDA. Eerst was het Job Cohen, de hakkelaar. Daarna Jan Peter Balkenende, de premier met het misplaatste compliment. Gisteren was het VVD-lijsttrekker Mark Rutte, de man die bijstandsmoeders aan het huilen maakt, die zich mocht verheugen in onverdeelde aandacht van journalisten.

Rutte leek lange tijd onaantastbaar te zijn, gisterochtend was hij dat even niet. Bij het dagelijkse persmoment van de VVD puilde het zaaltje gisteren ineens uit. Blij met deze aandacht waren ze niet, bij de liberalen. De journalisten kwamen niet voor de mooie plannen. Ze wilden alleen weten of de beleidsvoornemens van de VVD bijstandsmoeders inderdaad honderden euro’s kosten. Want dat had het tv-programma Netwerk donderdag vrij plastisch geconcludeerd. Rutte werd in de uitzending geconfronteerd met een bijstandsmoeder. Zij begon te huilen toen haar werd gezegd dat ze bij de VVD 1.200 euro per jaar zou moeten inleveren. Met zijn woedende ontkenning vestigde Rutte vervolgens nóg meer aandacht op de harde kant van het VVD-programma. Het leverde hem op de website van nota bene De Telegraaf woedende lezersreacties op.

Met nog anderhalve week campagnetijd neemt de druk toe. De strijdplannen liggen vast. Het gaat geweldig, zegt iedereen. Maar de bijstandskwestie bewijst dat de strijd nog lang niet is gestreden.

Nog elf dagen tot 9 juni en het belangrijkste adagium is: geen grote fouten maken. Want hoe dichter op dé dag je die maakt, hoe kleiner de kans dat je herstelt. De campagneteams kunnen niet veel meer dan in een reflex op verrassingen reageren. En of die reflex goed uitpakt, blijkt pas op de verkiezingsavond.

Wat de ervaren campaigner Balkenende in het Carrédebat deed, moet hij niet in het lijsttrekkersdebat van 8 juni doen. RTL-presentatrice Mariëlle Tweebeeke bleef woensdag aandringen op een antwoord op de vraag welke coalitie het beste is voor de economie. Balkenende gaf geen antwoord en nog geen antwoord en nóg niet en zei toen ineens: „U kijkt zo lief.”

Het slippertje van Balkenende is na halve excuses misschien al weer gerepareerd. Maar het zijn dit soort foutjes die in de laatste fase van de campagne zetels kunnen kosten. Het is interessant te zien of de boosheid van Rutte overwaait of zich ontwikkelt tot ‘bijstands-gate’. Dat zou hij wel eens aan zichzelf te wijten kunnen hebben.

Na de Netwerk-uitzending vroeg Rutte in een opwelling of hij meteen even in het RTL-programma Wat kiest Nederland? mocht komen. Daarin ontkende hij vurig dat de VVD slecht is voor de lage inkomens. Die verdediging zette de partij de hele dag door. Met eigen berekeningen. Om het bedrag zo klein mogelijk te maken, kwam de VVD met de conclusie: mevrouw Smeekens levert 2,50 in – per week.

Vervolg Campagne: pagina 3

Drie partijen in race voor grootste partij

Uitpuilende agenda’s en een onophoudelijk stroom nieuws en nieuwtjes regeren de komende dagen van de lijsttrekkers. Zoals CDA, PvdA en VVD wilden, gaat de verkiezingscampagne over de economie. Zij spelen nu de hoofdrol. Geert Wilders en zijn PVV – tot anderhalve maand geleden nog tweede in de peilingen – verdwijnt langzaam uit beeld. Zijn uitvallen over de massa-immigratie leverden in het Carrédebat alleen nog gelach op.

In 2006 mondde de campagne uit in een tweestrijd tussen CDA en PvdA, met persoonlijke aanvallen. Nu strijden drie partijen om de fel begeerde titel van grootste partij. De strategen van PvdA en VVD hadden zich voorgenomen dat de campagne moest draaien om links of rechts bezuinigen. Daar heeft Balkenende zich, moeizaam, tussen geworsteld. Daarvoor moest hij wel een waarschuwing van ex-adviseur Jack de Vries negeren: noem geen breekpunt voor coalitieonderhandelingen. Maar Balkenende verklaarde niet een kabinet te gaan zitten dat hypotheekrenteaftrek wil beperken.

Persoonlijke aanvallen zijn er net zo goed als in 2006. Deze keer is Rutte de hofleverancier. Hij verweet Cohen de kant van „de dader” de kiezen, omdat die de ouders van een door de politie doodgeschoten zoon had bezocht. Balkenende is, zei Rutte, iemand die langs de deuren woekerpolissen verkoopt. Het is nog niet zo venijnig dat de aanvallen lang zullen doorzieken, zo verwachten de adjudanten. Dat was na 2006 wel anders: Balkenende en Bos hebben elkaar na die campagne nooit echt meer leren vertrouwen.

De lijsttrekkers doen op een doorsneedag veel meer dan met elkaar debatteren om de kiezer te bereiken. Daarom zijn de aarzelende debatoptredens van Cohen helemaal niet zo erg, hopen ze bij de PvdA. De meeste kiezers kijken toch niet. De PvdA bereikt ze, met de basics, zoals een campagnemedewerker zegt: interviews in Libelle, Margriet, Esta en Flair. Bij mensen aankloppen doet Cohen niet. Dat levert weinig op (twintig voordeuren per dag) en is uitputtend.

Druk heeft Cohen het wel. Zijn programma gisteren: in Limburg Pinkpop openen. Dan een interview met de regionale zender L1. Een aflevering van zijn college tour bij de Universiteit van Maastricht en acht uur ’s avonds een town hall meeting in Den Haag.

Ook de agenda’s van de andere lijsttrekkers zijn tot op de minuut gepland. Zo beginnen Balkenende en zijn ‘kleine staf’ dagelijks met een beschouwing van de media. De rest van de agenda zit propvol, tot aan late telefoontjes met partijgenoten om de dag te evalueren.

De aanvalslijnen zijn voor de komende dagen bekend. Het CDA slaat naar links en rechts. Met de PvdA stevent het land op Griekse toestanden af, de VVD saneert op kille, Amerikaanse wijze. PvdA-leider Cohen is door zijn eerste onwennigheid heen, denken ze bij de partij. Hij zal vanaf nu beter in staat zijn boodschap authentiek over te brengen: alleen bij de PvdA komen er „eerlijke hervormingen” waarbij „de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen”.

De VVD-strategen nemen zich voor koersvast te blijven: de rampzalige keuzes van het CDA en de potverteerders van de PvdA blijven aanvallen. En de VVD negeert Wilders, zoals ze al lang doet.

Maar eerst moet het beeld van de huilende bijstandmoeders worden uitgewist. De VVD moet aantonen dat de stellingname van Rutte waar is. Bijna 11 miljard bezuinigen op sociale zekerheid, zoals de liberalen willen, maakt nou eenmaal slachtoffers. Nu Netwerk van CPB-berekeningen (foutief geïnterpreteerd of niet) mensen heeft gemaakt, is het imago van gevoelloze saneerders moeilijk weg te nemen. En beeldvorming kan bepalend zijn. Of het nu om de kille Mark Rutte gaat, de flirtende Jan Peter Balkenende of de hakkelende Job Cohen.

Op nrc.nl/verdraaidefeiten: reken het programma na