Bewuste planning van geboortepauzes in de negentiende eeuw

Echtparen bouwden in de negentiende eeuw bewust pauzes in tussen geboortes. Doorstonden de kinderen de eerste levensjaren, dan werd langer gewacht met de volgende nakomelingen. Dat blijkt uit geboortestatistieken uit West- en Midden-Nederland tussen 1825 en 1885. Bewuste pauzes tussen geboorten werden al langer plausibel geacht, maar nu leveren historicus Jan Kok en socioloog Jan van Bavel ook het statistisch bewijs van gestuurde voortplanting. Hun onderzoek wordt in juni gepubliceerd in History of the Family.

Het aantal maanden tussen de geboortes werd vooral beïnvloed door het aantal overlevende kinderen en de huwelijksduur. Hoe meer kinderen overleefden in de eerste tien jaar van het huwelijk, des te groter de afstanden tussen de geboortes van volgende kinderen. Om de exacte afstanden te meten tussen de geboortes namen de onderzoekers alleen intervallen afgesloten met een nieuwe geboorte op. Meer dan tweeduizend geboortes belandden in de analyse.

Geboortebeperking eind 19de eeuw bestond vooral uit seksuele onthouding en coïtus interruptus, in de volksmond ook bekend als ‘voor het zingen de kerk uit’. Abortus kwam ook voor, maar was geen veilige optie voor de moeder. Over het langer geven van borstvoeding als bewuste methode van geboortebeperking zijn de wetenschappers het niet eens. Feit is wel dat lang en intensief borstvoeding geven een geboortebeperkend effect had.

Gemiddeld elke twee jaar werd bij de gehuwde koppels een kind geboren. Het gemiddelde aantal kinderen per jaar lag dus rond de 0,5. Kreeg een echtpaar bijvoorbeeld het vierde en laatste kind na acht jaar huwelijk, dan was hun gemiddelde 4/8 = 0,5 geboortes per jaar. De maat is voor ieder stel anno 2010 nog steeds te berekenen, maar nu is de maat te onbetrouwbaar, want er zijn te weinig kinderen per stel.

De invoering van de anticonceptiepil, vijftig jaar geleden, bracht een demografische revolutie teweeg, maar ook ver voor de jaren zestig beslisten mensen dus al wel over het hoeveel en wanneer van geboortes. De overgang naar medisch gestuurde voortplanting verliep niet zo abrupt als vaak wordt aangenomen, concluderen de onderzoekers. Een vergelijkbare trend tot geplande tussenpozen bij meer overlevende kinderen is waarneembaar in geboortestatistieken in Afrika.

Ellie Smolenaars