Voetnootloos in Gaza

Hoe om te gaan met de eentonigheid van geweldsincidenten in de Gazastrook? Het zou best kunnen dat graphic novelist Joe Sacco hier een antwoord op heeft gevonden.

Joe Sacco: Footnotes in Gaza. Jonathan Cape, 416 blz. € 29,95

Mijn vaste chauffeur in de Gazastrook heet Saïd. Hij spreekt vloeiend Hebreeuws, hij heeft jarenlang als marktkoopman in Israël gewerkt. Vaak vertelt hij over Israëlische collega’s en vrienden, die hij al tijden niet meer gezien heeft. De Gazastrook is al jaren afgesloten van de buitenwereld.

Terwijl hij zijn gele Skoda door het absurd kleine Gaza stuurt, is Saïd een bloemrijke verteller. Als we huizen met kogelgaten passeren, weet hij het verhaal. ‘Die? Van de Israëlische invasie uit 2008. En die moskee, die is vorig jaar beschoten, tijdens de Gaza- oorlog. Kijk daar, van de burgeroorlog uit 2007.’

Het aantal doden verschilt, de jaartallen ook, maar het refrein is keer op keer: oorlog, geweld, angst. Het zijn de sleutelbegrippen van wat vaak afstandelijk ‘het Israëlisch-Palestijns conflict’ wordt genoemd. De kogelgaten in de huizen van Gaza-stad zijn er stille getuigen van.

Hoe vertel je een verhaal dat iedere keer hetzelfde is? Als journalist loop je vroeg of laat tegen een dilemma op. Volg je de onafgebroken stroom slecht nieuws – goed nieuws van enige betekenis ben ik nog niet tegengekomen – dan bestaat de kans dat lezers je verhalen als saai of drammerig terzijde schuiven. Je kunt ervoor kiezen ‘het andere verhaal’ te schrijven. Die idealistische Israëlisch-Palestijnse leefgemeenschap, dat project op dat ene schooltje in Jeruzalem dat wél goed loopt.

De op Malta geboren Amerikaan Joe Sacco, schrijver, journalist, tekenaar, biedt een interessante uitweg. Zijn nieuwe graphic novel, Footnotes in Gaza, is een zoektocht naar de gebeurtenissen van een oorlog waarvan de herinneringen grotendeels zijn begraven onder nieuwe conflicten. De groep buitenlandse correspondenten die optreedt in het boek staat dan ook model voor het ongelijk van het cynisme van deze beroepsgroep. Ze drinken en lallen, murw van steeds hetzelfde verhaal. ‘Aanslagen! Moorden! Invasies! Ze zouden het verhaal van de vorige maand kunnen sturen, of dat van vorig jaar. Wie zou het verschil opmerken?’

Sacco komt de Gazastrook binnen in 2002, tijdens de ellendigste maanden van de tweede intifadah, de Palestijnse opstand. In Israël ontploffen bussen, de Gazastrook wordt aanhoudend gebombardeerd. De correspondenten klagen: hun kranten en tv-zenders zijn even meer in Irak geïnteresseerd, hier ‘zijn de verhalen dood’.

Sacco gaat in Gaza op zoek naar een heel ander verhaal: dat van twee alweer bijna vergeten moordpartijen in de steden Khan Younis en Rafah, uit 1956. Hij speurt in archieven, van de Israëlische Knesset, de VN, spreekt met Palestijnse en Israëlische ooggetuigen die de gebeurtenissen hebben meegemaakt, of er zijdelings bij betrokken waren. Zijn tekeningen zijn indringend, maar dienen alleen ter ondersteuning van zijn doel: pure onderzoeksjournalistiek. In die zin is dat boek anders, interessanter, dan zijn vorige graphic novel over het Midden-Oosten, Palestine, waarvoor hij in 1996 de American Book Award won.

In november 1956, in de schaduw van de Suez-crisis tussen Egypte aan de ene kant en Groot-Brittannië, Frankrijk en Israël aan de andere, vinden twee moordpartijen plaats in Gaza. In het vluchtelingenkamp van Khan Younis worden volgens de VN- archieven 275 Palestijnen vermoord door het Israëlische leger. In Rafah, aan de Egyptische grens, worden nog eens 111 mensen vermoord. Gaza werd op dat moment door Egypte bestuurd en bestond, net als vandaag, grotendeels uit vluchtelingen van die vorige oorlog: de Israëlische Onafhankelijkheidsoorlog van 1948. Israëlische bronnen spreken van tientallen doden en geen honderden.

Vijftig jaar is lang in Gaza. De mensen die de moordpartijen hebben meegemaakt, halen liever geen herinneringen op. Sacco moet de verhalen er soms uit sleuren, wat leidt tot ongemakkelijke gesprekken met onwillige oudere mannen. Soms spreken getuigen elkaar tegen. Als journalist zit je daar maar mooi mee, bij Sacco is de moeizame zoektocht naar de feiten juist de kern van het boek.

Footnotes in Gaza laat zien waarom geforceerd wegkijken van het banale wereldnieuws geen optie is. Ieder gewapend conflict legt hier de kiemen voor het volgende conflict. Geschiedenis is geen opeenstapeling van incidenten, maar een continuum. Na 1956 volgden, onder meer, 1967, 1974, 1982, 2000, 2006, 2008, vrijwel iedere Palestijn en Israëliër kan de jaartallen opdreunen. Of de kogelgaten in de muren die Saïd aanwijst nu van 1956 of vorig jaar komen, ze zijn net zo belangrijk.