Schoppen tegen de vulgaire, 'oude' politiek

Tsjechië kiest vandaag en morgen een nieuw parlement. Jongeren zijn de oude politiek zat en kiezen voor stevig ingrijpen. Ouderen laten het liefste alles bij het oude.

Menige Tsjech heeft er een gekregen: een fictieve acceptgiro met het verzoek om 5.000 euro over te maken naar de regering. Om de staatsschuld af te betalen, staat in een begeleidend briefje. En o ja, als er niet snel iets verandert, valt de rekening straks twee keer zo hoog uit en wordt Tsjechië het nieuwe Griekenland van Europa. Demagogie? „Als iets waar is, is het geen demagogie”, zegt de Tsjechische politicus Karel Schwarzenberg (72), het brein achter de neprekeningen.

„Een schop.” Tijdens de Tsjechische parlementsverkiezingen, vandaag en morgen, hoopt Schwarzenberg die uit te delen aan de gevestigde orde. Of beter gezegd: wanorde. Tsjechië gaat al tien jaar gebukt onder een verlammende strijd tussen twee grote partijen, de rechtse ODS en de sociaal-democratische CSSD. Het Tsjechische voorzitterschap van de EU, begin vorig jaar, liep daardoor uit op een tenenkrommende vertoning: de toenmalige ODS-regering kwam halverwege ten val.

„Het was een klap in ons gezicht”, zegt filmacteur Jirí Mádl (23). „Tsjechië, het eerste ex-communistische land dat de EU mocht leiden, zette niet alleen zichzelf voor aap, maar heel Midden-Europa.” Voor Schwarzenberg, destijds partijloos minister in de regering, was de maat vol. Hij richtte een partij op. TOP09 – de letters staan voor traditie, verantwoordelijkheid, welvaart – zal de verkiezingen niet winnen, maar volgens waarnemers kunnen kleinere partijen een hoofdrol spelen in coalitieonderhandelingen. Peilingen wijzen op een verdeeld parlement.

Schwarzenberg heeft geen goed nieuws voor de Tsjechen – „Ik ben geen filantroop” – maar heeft zich niettemin ontpopt als een van de populairste politici van het land. „Hij is de enige gentleman in onze politiek”, zegt Lukas, een jonge webdesigner. „Schwarzenberg heeft geld genoeg, hij hoeft niet te stelen.” Zijn partij ijvert onder meer voor volledige transparantie bij publieke aanbestedingen. Nu zijn vaak niet eens de eigenaren bekend van winnende bedrijven.

De Tsjechen zijn moe van de oude politiek, van de vele corruptieschandalen, van hun leiders, bullebakken met veel te jonge vriendinnen en foute vrienden in het bedrijfsleven, terwijl het land worstelt met krimp, 4,1 procent in 2009. Veelzeggend is de populariteit van de huidige premier, Jan Fischer, een oerdegelijke technocraat, die vorig jaar aantrad als tussenpaus. Maar Fischer doet vandaag niet mee. Hij gaat straks werken voor de Europese Ontwikkelingsbank (EBRD).

Zwarte vlinderdas met witte stippen, gesoigneerd snorretje, pijp in de mondhoek – de zwaar mompelende Schwarzenberg heeft weinig weg van een jeugdidool. Hij lijkt eerder op een bejaarde Hercule Poirot. Toch is de aristocraat – hij is een prins – precies dat: een jeugdidool. TOP09 haalde bij een schijnverkiezing onder scholieren een verpletterende overwinning, gevolgd door een trits andere nieuwe partijen die profiteren van de onvrede.

Wie jong is, is links en heeft idealen. Zo is het vaak in West-Europa. In Tsjechië dringt juist de jeugd aan op pijnlijke ingrepen in de begroting en klampen de ouderen zich vast aan het geldverslindende systeem van sociale uitkeringen en pensioenen, een erfenis van het communisme. Schwarzenberg is niet verbaasd. Voor 1989 leefde de aristocraat als balling in Oostenrijk en Duitsland. „Daar hing nog lang de oorlog de geur van het nazisme, zoals in Tsjechië nu die van het vroegere regime.”

„Ik behoor tot de eerste vrij opgegroeide generatie”, zegt filmacteur Mádl. „Wij stellen vragen en kijken niet alleen naar de mooiste leuzen. Oudere Tsjechen zijn volgzaam, laten zich snel bang maken. Wat na veertig jaar communisme krom is gegroeid, zet je niet zomaar recht.”

Oud-premier Jirí Paroubek, de leider van de sociaal-democraten, speelde vorig jaar een hoofdrol in het echec rondom het Europese voorzitterschap. Hij bracht de regering ten val. Toch wordt zijn partij morgen waarschijnlijk de grootste. De CSSD wil niet snijden in pensioenen, belooft gepensioneerden zelfs een dertiende maand. Griekenland is ver weg. De cynische Paroubek roept agressie op. Sinds vorig jaar worden zijn partijbijeenkomsten geregeld onderbroken door met eieren of augurkenpotten gooiende jongeren.

Mádl veroordeelt het geweld, het helpt Paroubek, zegt hij. „Maar het laat wel zien hoe machteloos de jeugd zich voelt.” Met vrienden heeft de jonge filmacteur een internetvideo tegen Paroubek gemaakt, geïnspireerd door de Amerikaanse comédienne Sarah Silverman, die in 2008 Amerikaanse jongeren opriep om met grootouders over Barack Obama te praten. Het filmpje past in een hele reeks initiatieven om de jeugd te mobiliseren. De Tsjechische bierbrouwer Bernard geeft gratis bier weg aan studenten die beloven te gaan stemmen.

Het filmpje van Mádl is lollig, maar ook grof. Mensen worden opgeroepen met de rechterhand te blijven eten en met de linker hun kont af te vegen en de Tsjechische jeugd wordt vergeleken met Elizabeth Fritzl, de Oostenrijkse vrouw die 24 jaar lang in een kelder werd opgesloten en verkracht door haar vader. Er is veel kritiek op. „Als onze politici vulgair zijn, en dat zijn ze, slaapt iedereen rustig verder”, zegt Mádl. „Als wij het zijn schrikt iedereen. Dat was ook precies de bedoeling.”

Enkele filmpjes (sommige in het Pools) van filmacteur Jirí Mádl op nrc.nl/buitenland