Boeren en winden, uit het dagelijks leven

NRC-redacteuren maken tijdens de examenperiode hun ‘slechtste’ vak. Het examen van gistermiddag was biologie (havo).

Een brugklas vol proefkonijnen zat klaar toen een klasgenoot en ik binnenkwamen met felgekleurde drankjes die we voor hen hadden bereid. Wij zaten in 5 vwo, en onze leraar biologie vond dat zijn leerlingen het best leerden door zelf onderzoek te doen. Het was 1996, het studiehuis bestond nog niet, maar wij hadden elke week twee uur practicum.

Leerlingen op andere scholen hadden maar één keer een koeienoog opengesneden, hoorde ik later. Veel bovenbouwleerlingen biologie doen nog altijd maar drie of vier practica per jaar. Wij hadden zelfs een eigen proefdier: een vis die sneller ging ademhalen als we zijn aquarium een beetje opwarmden. We fietsten de weilanden in om te zien welke planten op knotwilgen groeien (eikvarens, veel eikvarens). En we deden een simpele smaaktest met brugklassers. Een bekertje water, suiker erin en een beetje zout, en kleurstof. Zou een groene vloeistof hun anders smaken dan een roze drankje?

Biologie in het dagelijks leven, daarvan is ook steeds meer in het eindexamen terug te zien. Gistermiddag deden de havo-leerlingen examen biologie. Het eerste deel gaat over pacemakers. En ha, opgave twee over boeren en winden laten. Listig hebben de makers via dat thema (onder het jolige kopje Ongewenste geluiden) vragen over de bloedbaan, onze voedselsamenstelling, de darmflora en zenuwen het examen binnengesluisd. Zoals de vraag of darmbacteriën aeroob of anaeroob (met of zonder zuurstof) werken, en in welk deel van de darm ze zitten. Goede vraag. We dragen biljoenen darmbacteriën bij ons, maar hoe leven ze? Antwoord: anaeroob, dikke darm.

„Ze vinden het biologie-examen altijd lastig, maar het was niet moeilijker dan andere jaren”, schat biologieleraar Menno Wierdsma van het Krimpenerwaard College in Krimpen aan den IJssel. Veel onderwerpen uit dit examen zijn klassiekers. Ecologie, de ogen, en natuurlijk de genetica volgens Mendel. Ergo: rekenwerk met recessieve en dominante genen, met hier en daar een instinker.

De moderne biotechnologische genetica, met duizelingwekkende ontwikkelingen rond genomics en sequencers, is nog niet doorgedrongen tot het curriculum.

De bloedsomloop wel. Oei, veel vragen over boezems, de longslagader, de poortader – na jaren verwaarlozing hebben ze in mijn hoofd een labyrint gevormd. Gelukkig zijn er de Binas en de Biodata, de tabellenboeken die elke leerling bij het eindexamen mag gebruiken. Daar staat dat bloedvatstelsel gewoon op een plaatje. „Maar als je alles moet opzoeken, ben je alleen daaraan al drie uur kwijt”, zegt Wierdsma.

Kennisvragen voor uit het bolle hoofd beslaan maar een klein deel van het examen. Wat is operante conditionering? En het verschil tussen mutualisme en commensalisme? Steeds meer gaat het erom dat de leerlingen kennis toepassen, en wordt het bijbehorende wetenschappelijk onderzoek uitgelegd . „Sommige leerlingen hebben wel moeite om het allemaal te lezen”, zegt Wierdsma.

Daar staat tegenover dat je er door wél te lezen en logisch te denken vaak ook uitkomt zonder veel vakkennis. Leerlingen moeten hypotheses opstellen, experimenten bedenken, conclusies toetsen. En die ontwikkeling zet door. Dit jaar deden sommige scholen al een alternatief examen, dat nog meer dan nu draait om ‘biologische kennis gebruiken in een context’. Het is op initiatief van het ministerie van Onderwijs.

Die context, daarvoor zorgden veertien jaar geleden onze brugklassers. Ze reageerden trouwens maar deels als verwacht. Ja, het roze drankje smaakte het lekkerst. Alleen hadden we ons verkeken op de smerige smaak van alle kleurvarianten. Sommige leerlingen weigerden het op te drinken.

Het deerde niet. Mijn leraar bleef enthousiast en richtte de bekende biologiewebsite Bioplek op, vol praktijklessen. Ik haalde geen hoge cijfers voor mijn geknutsel, maar ik was tenminste voorbereid op de universiteit. Als ik weer eens een microscoopglaasje brak, of een fruitvlieg moest redden die in zijn eigen plakkerige eten dreigde te verdrinken, wist ik het. Wetenschap, dat is practicum.

Examenopgaven en reacties op nrc.nl/onderwijs