Wat wil Kim Jong-il?

Wat zich afspeelt in het geïsoleerde Noord-Korea? Het blijft een kwestie van gissen.

Zelfs in het bevriende China wordt men zo langzamerhand horendol van Kim Jong-il.

Kim Jong-il, de zelf benoemde ‘Geliefde Leider van Noord-Korea’, stelt de wereld graag voor dilemma’s. Hij speelt een spel waarvan alleen hij en zijn entourage de spelregels lijken te begrijpen. En dat spel is onberekenbaar: vandaag is er dreiging, morgen verzoening. Ontspanning vormt vaak de inleiding voor escalatie – en andersom.

Een leger van buitenlandse experts is dagelijks in de weer om het gedrag van het regime te duiden. Noord-Korea zelf, het meest geïsoleerde land ter wereld, laat weinig los. Behalve dan stalinistische retoriek over de zegeningen van het systeem, ooit opgezet door Kim’s vader Kim Il-sung. En natuurlijk over de daden van Kim zelf, de ‘briljante roerganger’ die het volk in 2012 tot het meest welvarende van de wereld verheven wil hebben. Dan is het honderd jaar geleden dat zijn vader werd geboren.

Wat heeft Kim Jong-il bewogen om een Zuid-Koreaans schip te laten torpederen? De experts zoeken naar aanwijzingen. Korte tijd na de scheepsramp met de Cheonan op 26 maart – er kwamen 46 Zuid-Koreanen om – toonde het Noord-Koreaanse persbureau KCNA foto’s waarop Kim poseerde met het hoofd spionage. Dat gebeurt niet vaak, constateerden de buitenlandse experts, dus kon dat wel eens de beloning zijn voor de geslaagde aanval op de Cheonan. Noord-Korea ontkende elke betrokkenheid bij de aanval.

Telkens wanneer Noord-Korea raketten de zee in schiet, een ondergrondse atoomproef uitvoert of Zuid-Korea tart met obstructie aan de grens, komt de machinerie van Korea-watchers in werking. „Kim wil aandacht van Obama”, zeggen ze dan. Of: „Kim wil economische hulp afdwingen.” „Kim wil de weg effenen voor zijn opvolger, zijn jongste zoon.” „Kim wil de aandacht afleiden van binnenlandse problemen.”

Die laatste verklaring zou zo gek nog niet zijn voor het torpederen van de Cheonan. Kim heeft zichzelf in december vorig jaar een slechte dienst bewezen, door een drastische geldhervorming door te voeren – en de opkomende middenklasse van handelaren hun gespaarde wons af te pakken. Gevolg: voedselschaarste. Sinds december is er sociale onrust.

Maar de Korea-watchers hebben ook andere scenario’s: revanche voor de schotenwisseling met de Zuid-Koreaanse marine in de Gele Zee vorig jaar bijvoorbeeld, waarbij een Noord-Koreaan omkwam. Of een poging om de VS tot een deal te dwingen: hulp in ruil voor nucleaire ontwapening.

Bevriende natie China is er al wekenlang van overtuigd dat Kim zijn reputatie van meester-provocateur opnieuw heeft waargemaakt door de Cheonan tot zinken te brengen. In tegenstelling tot verontwaardigd Zuid-Korea, dat wordt gesteund door de VS, de EU en Japan, onthoudt Peking zich van openlijke kritiek.

Chinese leiders en diplomaten drukken zich altijd zeer voorzichtig en minder direct uit dan hun Zuid-Koreaanse en westerse collega’s. Maar als het om Noord-Korea gaat, heeft het traditionele Pekingse zwijgen vooral een machteloos karakter. Chinese Korea-specialisten maken er geen geheim van: China wil en kan eigenlijk niet zoveel doen zonder grote risico’s te lopen.

De verklaring is eenvoudig: men vreest dat een conflict op het Koreaanse schiereiland ernstige gevolgen heeft voor Noordoost-China. Chinese leiders zullen dat nooit hardop zeggen, maar ook zij beschouwen Kim Jong-il als een onberekenbare man.

De laatste Chinese poging om Kim Jong-il op andere gedachten te brengen had zelfs een komisch karakter. De fragiel ogende leider werd bij een bezoek aan Peking langs de zegeningen van de Chinese economische groei geleid, zoals de computerfabrieken waar tienduizenden Chinezen hun welvaart verdienen. De leider van het sterk verpauperde Noord-Korea toonde zich belangstellend, maar hij maakt nooit aanstalten het Chinese economische wonder in eigen land te kopiëren.

De spanningen tussen Noord- en Zuid-Korea mogen nog zo hoog oplopen, de Chinese leiders verkiezen stabiliteit boven sancties. Niet alleen de vrees voor een kernoorlog speelt een rol, ook een door Zuid-Korea bepleite machtswisseling in Pyongyang wordt ongewenst geacht.

Zo’n machtswisseling zou het begin kunnen zijn van een conflict dat over de grenzen met China zal spoelen. De Chinezen vrezen een humanitaire ramp binnen de eigen grenzen als twintig miljoen Noord-Koreanen bij een oorlog op drift zouden raken. Zelfs het besluit van Zuid-Korea om met onmiddellijke ingang alle handelsbetrekkingen (ter waarde van ongeveer 200 miljoen dollar per jaar) met Noord-Korea stil te leggen, is in China gereserveerd ontvangen. Ondertussen hechten Chinese commentatoren in de staatsmedia weinig waarde aan Kims toezegging dat hij de onderhandelingen over denuclearisering zal hervatten als hij economische hulp van China krijgt.

Dit politieke feit – de mislukking van de Chinese diplomatie – vormt voor de VS de opening om China ervan te overtuigen een nieuwe resolutie in de Veiligheidsraad niet tegen te houden. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Clinton zei weliswaar dat Noord-Korea bestraft moet worden, maar zei nadrukkelijk niet op welke wijze dat moet gebeuren. Daarmee creëerde zij in Peking ruimte voor Chinese suggesties – en voor overleg achter de schermen op een manier zoals Peking graag wil.

De internationale wereld heeft weinig mogelijkheden over om Kim Jong-il te beteugelen. Een militaire oplossing is er niet, de Zuid-Koreaanse hoofdstad Seoul ligt – op veertig kilometer van de grens – binnen het schootsveld van Noord-Koreaanse raketten en artillerie. Een blokkade van Noord-Korea kan tot ineenstorting van het regime leiden, met alle risico’s van dien. En tegen het land zijn al sancties ingesteld.

Het tot zinken brengen van de Cheonan heeft ook andere consequenties, bijvoorbeeld voor wat de veiligheidsarchitectuur van het Verre Oosten wordt genoemd. Zeker Japan leek onder de nieuwe regering van premier Yukio Hatoyama op weg zich sterker op Zuid-Oost Azië te oriënteren, en zich zelfbewuster op te stellen ten opzichte van de VS. Met zijn actie heeft Kim Jong-il de VS weer hechter aan Zuid-Korea en Japan geklonken.