'Geld was dankzij euro te goedkoop in Portugal'

De crisis doorbreekt taboes en gaat voorbij verschillen tussen noord en zuid, zegt oud-eurocommissaris Vitorino uit Portugal.

 

Het was in 1999. Portugal vierde dat het zich had gekwalificeerd voor invoering van de euro, toen een Nederlandse minister op António Vitorino afstapte en koeltjes zei: „Nu Portugal zich heeft gekwalificeerd voor de euro, hebben jullie de Europese steungelden ook niet meer nodig.” Wat de naam van de minister uit Nederland was, houdt de Portugese oud-minister en voormalig eurocommissaris ruim tien jaar later liever voor zich. „Maar hij was zeker niet de enige die verbazing uitte dat Portugal zich kwalificeerde voor de euro”, vertelt Vitorino op het advocatenkantoor in Lissabon waar hij sinds zijn vertrek uit de politiek partner is.

Nederland was eind jaren negentig een van de landen waar veel scepsis bestond over de toetreding van Zuid-Europese landen tot de muntunie. Vooral toenmalig minister van Financiën Gerrit Zalm waarschuwde onophoudelijk dat deelnemende landen de fiscale discipline na het behalen van de Maastricht-criteria weer zouden kunnen laten varen of met de boeken zouden gaan rommelen. Als Italië de euro in mag, treed ik uit het kabinet, zou hij premier Wim Kok gedreigd hebben. Zalms dreigement was tevergeefs: Italië trad toe, ook al voldeed het nog niet aan alle eisen.

Vitorino, al jaren prominent lid van de socialistische regeringspartij, herinnert zich uit die periode een „dramatische ontmoeting” tussen de Italiaanse premier Prodi en de Duitse bondskanselier Kohl. „De Italianen moesten van Kohl noodmaatregelen afkondigen om toch te mogen toetreden. Italië voerde daarom een speciale belasting in die het land op het juiste spoor zette de criteria te halen.

„Dat was, uiteindelijk, een politiek besluit. Het was immers niet te verklaren geweest als Italië, een van de grondleggers van de gemeenschap in 1957, een buitenbeentje zou worden en niet aan het belangrijkste project van de EU zou mogen deelnemen. Dus als Italië werd toegelaten op basis van een tijdelijke belasting, met het expliciete doel om de Maastricht-criteria te gáán halen, dan was het niet uit te leggen dat landen als Portugal en Spanje, die geen enkele noodmaatregel hadden hoeven nemen en met zeer forse ingrepen hun begrotingen tijdig op orde hadden gebracht, niet hadden mogen deelnemen.” 

Portugal werd destijds dus niet gematst. Niettemin wordt het land sinds het uitbreken van de Griekse schuldencrisis onophoudelijk genoemd als een volgende dominosteen die zou kunnen omvallen. Beleggers betwijfelen of het land zijn staatsfinanciën nog wel op orde kan krijgen. Na het uitbreken van de kredietcrisis liet Lissabon het begrotingstekort hoog oplopen. Ook al deden meer EU-lidstaten dit en is de Portugese staatsschuld niet uitzonderlijk hoog, beleggers zijn uitermate nerveus over Portugal (en buurland Spanje).

Die nervositeit is het gevolg van het structurele verlies aan concurrentiekracht van beide landen in de afgelopen tien, vijftien jaar. Na de toetreding tot de euro genoot het land ineens van een ongekend lage rente. Die toegang tot goedkoop krediet leidde tot een snelle stijging van prijzen, schulden en salarissen. Maar de economie verloor erdoor aan concurrentiekracht ten opzichte van het noorden, waar de stijging veel minder hard ging.

Deze scheefgroei wordt door sommige analisten behalve aan de invoering van de euro ook toegeschreven aan veronderstelde ‘cultuurverschillen’. De zuiderlingen zouden nu eenmaal onverbeterlijke potverteerders, sjoemelaars en levensgenieters zijn en daarom nooit deel uit kunnen maken van een muntunie waarin ook spaarzame en hardwerkende noordelingen zitten. Vooral in de Angelsaksische pers worden de zuidelijke landen bijeengeveegd met weinig vleiende termen als PIGS, Club Med of Olive Belt.

Het feit dat een Nederlandse minister tegen u openlijk  zijn verbazing toonde, zegt dat iets over vooroordelen die over het Zuiden bestonden en misschien nog steeds bestaan?

„Ik heb die vooroordelen inderdaad meerdere malen ervaren. Maar helaas voor Europa gaat de crisis nu ver voorbij vooroordelen tussen Noord en Zuid. Het besmettingsgevaar blijft niet beperkt tot de zuidelijke eurolanden, maar strekt zich ook uit tot enkele sleutellanden in het Noorden. Als je kijkt naar de cijfers van het Verenigd Koninkrijk, dan zijn die ook extreem verontrustend.” 

Wordt toch niet steeds Portugal genoemd als de eerstvolgende dominosteen na Griekenland?

„Ook al benadrukt Portugal dat de Portugese situatie anders is dan de Griekse, wat, het spijt me, ook echt waar is, de markten zijn blijkbaar toch niet zo rationeel. Daarnaast hebben de Iberische landen naast hun structurele verlies aan competitiviteit inderdaad een relatief groot schuldenprobleem. We hebben sinds de euro geprofiteerd van een blijvend lage rente, maar daar niet de structurele hervormingen aan gekoppeld die absoluut nodig waren om niet aan concurrentiekracht te verliezen ten opzichte van andere landen. Makkelijk geld. En als je dan niet hervormt, krijg je een keer een moment van moeilijkheden.”

Waarom werd die noodzaak tot hervormingen genegeerd?

„Daarvoor moet je dit land begrijpen. Portugal hervormt vaak makkelijker onder buitenlandse druk  dan dat er binnenslands de motivering voor wordt gevonden. Het is een heel erg conservatief land. Met structurele problemen als een laag opleidingsniveau en de hoogste schooluitval van Europa. Er zijn op onderwijsgebied hervormingen doorgevoerd, maar deze kosten tijd. Ook ons stelsel van sociale zekerheid is al hervormd, evenals de pensioenen. Dit zijn allemaal pijnlijke hervormingen die nu enige ruimte hebben gecreëerd  voor de regering, maar die pas echt iets opleveren op de lange termijn.” 

Als Portugal die buitenlandse druk blijkbaar nodig heeft, had de rest van Europa deze het land dan eerder moeten opleggen?

„Veel van die einddoelen stonden al in de Lissabon Agenda en Portugal heeft er een paar van gehaald. Wanneer je het hebt over strenger zijn: daar is altijd discussie over. Sancties is een woord dat dan valt. We moeten erkennen dat de bestuursstructuur van de Lissabon Agenda zwak is. We moeten afwachten wat de Unie in de opvolger ervan, de 2020 Agenda, afspreekt. In het Noorden is altijd meer steun voor sancties – ‘ze moeten gestraft worden’ – maar ik denk ik dat je beter positieve prikkels kan gebruiken om te bevorderen wat goed gaat.” 

In welke sectoren moet Portugal het zoeken?

„Toerisme. Daar is nog veel groeiruimte. Maar dan wel hoogwaardig toerisme. Niet het laagwaardige waar we in het verleden goed in waren. Verder diensten, waaronder telecommunicatie en sommige technologische producten waarmee we ons nu al onderscheiden, zoals de toelevering aan olieraffinage in de VS waar we erg groot in zijn. Ook zijn snelgroeiende landen als China, Brazilië en Angola belangrijke handelspartners; denk aan de rol van Portugal Telecom in Brazilië. Ons probleem echter heet Spanje. Dit is de afgelopen jaren economisch een steeds belangrijker land voor ons geworden en zolang dat land in recessie blijft, lijden wij ook sterk.” 

Net als Spanje werd Portugal begin deze maand, tijdens de onderhandelingen over het reddingsplan voor de euro, door de andere lidstaten gedwongen zijn begrotingstekort versneld terug te dringen. Lissabon besloot dit te doen via een mengeling van bezuinigingen en verhoging van belastingen als de inkomsten- en vennootschapsbelasting. Ook  gaan alle btw-tarieven met 1 procentpunt omhoog.

De relatief hoge groei  van 1 procent die het land in het eerste kwartaal van dit jaar haalde, zal door die lastenverzwaring bijna zeker terugvallen. Veel economen hadden dan ook verwacht dat de regering meer in uitgaven zou snijden door, zoals buurland Spanje eerder deze maand bijvoorbeeld aankondigde, de ambtenarensalarissen te verlagen. Of door, net als Ierland, de lonen in álle sectoren van de economie te korten. Lissabon besloot echter de ambtenarenlonen alleen te bevriezen.

Vitorino heeft begrip voor de Portugese nadruk op belastingverhogingen, helemaal in een land met zo’n hoge particuliere schuldenlast: „Ja, de consumptie zal hierdoor iets terugvallen, maar burgers zullen ook meer geld opzij gaan zetten en dat is nooit slecht in een land waar zo weinig wordt gespaard.” 

Heeft de regering de ambtenarensalarissen misschien ook alleen bevroren, en niet verlaagd, omdat dat laatste een nog minder populaire maatregel zou zijn?

„Dat denk ik niet. Deze belastingenverhogingen zijn bij niemand populair, vooral die van de btw niet. Terwijl een verlaging van de overheidssalarissen alleen bij ambtenaren slecht zou vallen. Populariteitskwesties speelden hierbij geen sleutelrol. Natuurlijk komt er wel strategie bij kijken. De regering heeft nu nog iets achter de hand, want zij kan altijd nog op korte termijn de salarissen in de publieke sector verlagen als het echt nodig zou zijn.”

Sommige buitenlandse economen zeggen dat Portugal alle lonen met 20 tot 30 procent zou moeten verlagen om snel concurrentiekracht te herwinnen.

„Armer worden is altijd een manier om een snelle oplossing te vinden, maar er is geen snelle oplossing voor het hele probleem.  We zagen dit eerste kwartaal positieve signalen in de groei, maar of het genoeg is weten we pas aan het eind van het jaar. Het blijft moeilijk als de markten op ons blijven drukken. Als dit reddingsplan van de euro het speculatieve deel van de problemen niet afstopt, dan wordt het alleen maar lastiger hervormingen door te voeren. Dan zijn we alleen maar een gevecht tegen speculanten aan het voeren. Wat de Europese Centrale Bank nu doet, staatsobligaties opkopen, is al een redelijk effectief mechanisme tegen speculatie. Het enige waar we over kunnen klagen, is dat het te traag gelanceerd is.” 

Die vertraging was deels het gevolg van de vooroordelen in het Noorden waarover we eerder spraken.

„Deze crisis heeft in ieder geval verscheidene taboes doorbroken. Het gebrek aan onderlinge economische coördinatie was vooral het gevolg van Duits verzet tegen ingrijpen. Het Groei- en Stabiliteitspact was genoeg en er zou geen noodzaak zijn voor aanvullende maatregelen. Het duurde even voordat de Duitsers door hadden dat er wel meer nodig was.”