Fraude en moord in het Wilde Oosten

Om het stadion Nelspruit hangt de geur van fraude en corruptie, tekenend voor een arm land dat snel veel geld uitgeeft. Maar na een politieke schoonmaak behield de stad het WK.

Door onze correspondentPeter Vermaas

Het een hete dag, maar de mannen die Jimmy Mohlala op 4 januari 2009 voor zijn huis opwachtten, droegen bivakmutsen. Hij was op slag dood. Een paar dagen na de begrafenis ontving Bonnie Mohlala, zijn weduwe, een sms-bericht. „Ga kijken bij het graf”, meldde een anoniem nummer. De onderwijzeres reed de twintig minuten langs de citrusboederijen bij het dorpje KaNyamazane, waar het echtpaar woonde, naar provinciehoofdstad Nelspruit. Daar had haar man jaren voor de gemeente gewerkt en daar lag hij begraven.

„Aangekomen op de begraafplaats leek het alsof iemand mijn man weer boven had willen halen”, zegt Bonnie Mohlala nu, bij haar school in KaNyamazane. „De bloemen waren weg en het zand waarmee we het graf gedicht hadden, lag weer naast de steen.” De geest van Jimmy Mohlala, concludeerde een traditioneel geneesheer later in een lokale krant, heeft nog steeds veel te vertellen. Hij krijgt niet de rust die hij verdient”, zegt de weduwe.

Jimmy Mohlala was namens regeringspartij ANC de voorzitter van de gemeenteraad in Nelspruit en moest juist die week in 2009 getuigen over corruptie bij de bouw van het WK-stadion in de stad. Een paar maanden eerder had hij de vuile was buiten gehangen. De gemeentesecretaris en de burgemeester hadden volgens Mohlala steekpenningen ontvangen en schoven miljoenencontracten voor het stadion door naar vriendjes, onder wie een voetbalbaas die met zijn consultancybedrijf gefraudeerd zou hebben. Lokale ANC-politici wilden dat de klokkenluider ontslagen zou worden, maar de partijtop in Johannesburg nam Mohlala’s klachten serieus en liet juist de gemeentesecretaris en de burgemeester vervangen.

„Ze stuurden me naar Nelspruit om schoon schip te maken”, zegt de nieuwe burgemeester, Lassy Chiwayo, in zijn kantoor in het centrum van Nelspruit. „Doe alles om ervoor te zorgen dat Nelspruit WK-stad kan blijven.” Dat deed hij. En gezien de onstuimige politieke verhoudingen in dit deel van Zuid-Afrika met gevaar voor eigen leven. „Ze willen ook met hem afrekenen”, weet onderzoeksjournalist Sydney Masinga. „Mensen zijn woest dat hij sommige contracten opgezegd heeft. In deze stad kun je maar beter ver van de politiek blijven. Dit is het wilde oosten van Zuid-Afrika.”

Maar burgemeester Chiwayo slaagde in zijn missie: het stadion was mooi op tijd af en op 16 juni spelen Honduras en Chili daar hun eerste groepsduel. Twee weken terug werd het complex geopend. Zuid-Afrika speelde een oefenpartijtje tegen Thailand. Voor het eerst in lange tijd werd met ruime cijfers gewonnen. „Het was een prachtige middag”, zegt de lokale WK-coördinator Differ Mogale. „Nelspruit is er klaar voor.”

Over Jimmy Mohlala praat hij liever niet meer. Een Mozambikaanse huurmoordenaar, ooit lid van de rebellengroep Renamo, zou eind april aan een onderzoeksrechter hebben toegegeven dat hij en een handlanger Mohlala in opdracht van een politicus, een voetbalbaas en twee zakenmannen tegen betaling van 10.000 euro hebben omgelegd. „Je bent onschuldig totdat het tegendeel bewezen is”, zegt Mogale droogjes. „Zolang er geen rechtszaak is, is er wat mij betreft niets gebeurd.”

Bij een groot evenement als het WK is „ruimschoots gelegenheid voor corrupte individuen om door steekpenningen, fraude en afpersing uitkomsten van aanbestedingen te beïnvloeden”, schrijft het Zuid-Afrikaanse Institute for Security Studies in een kritisch rapport over malversaties en belangenverstrengeling rondom het WK. In een arm land als Zuid-Afrika, voegt onderzoeksjournalist Masinga daar aan toe, is de kans op onzuivere praktijken bij de organisatie van een groot toernooi alleen maar groter.

„Maar je moet wel begrijpen”, zegt Mogale, „dat we in Zuid-Afrika nog nooit in zo’n korte tijd zoveel geld hebben uitgegeven. In drie jaar hadden we hier 3,2 miljard dollar aan contracten beschikbaar.” En dan gaat er wel eens wat mis. „Zeker in Nelspruit hadden we zelden zoveel geld gezien. Al doende leerden we omgaan met de belangen die een megaproject als de bouw van een stadion met zich meebrengt.”

Vanuit het centrum is het tien minuten rijden naar het stadion. De dagelijkse protesten, vooral op initiatief van boze leerlingen wier school moest wijken voor het stadion, zijn voorbij. Immense metalen giraffen kijken vanaf het dak naar buiten, de tribunes hebben een zebramotief. Nelspruit ligt tenslotte aan de rand van het Kruger-park. „Het is ondanks alles een prachtig stadion geworden”, zegt Bonnie Mohlala. Ze is met een paar vriendinnen naar het openingsduel geweest. „Je moet door met je leven. Het WK gaat voor alles. Dat zei mijn man ook altijd.”

Dit is de vierde aflevering in een serie over de speelsteden bij het WK voetbal.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

Bij het artikel Fraude en moord in het Wilde Oosten (26 mei, pagina 11) staat bij het kaartje van Zuid-Afrika dat de stad Nelspruit 21.541 inwoners telt. Het zijn er 235.000.