De strijd tussen Noord en Zuid

De euro is van ons allemaal. Zo luidde ooit de belofte van onze leiders. We hebben nu vastgesteld dat de euro een eenzame munt is. Hij drijft in de lucht. Dat is zijn probleem. Hij heeft geen vaste grond onder zijn kwetsbare voeten.

Waarvoor we allemaal waarschuwden, dreigt nu werkelijkheid te worden: de crisis van de markt slaat om in een crisis van de lidstaten. Dit is een complete politieke nachtmerrie.

Wouter Bos, de toenmalige leider van de sociaal-democraten, zei ooit dat we in Nederland niet zo ijverig moesten vasthouden aan het Stabiliteitspact. Waarop baseerde hij dit gevaarlijke idee? Eén argument voerde hij aan: kijk naar andere landen. Ja, daar kijken we nu van op. Onze sociaal-democraten wilden niet bezuinigen. Het was onzin om de staatsfinanciën op orde te krijgen aangezien élke overheid in Europa met geld liep te strooien. Cliëntelisme, afhankelijk zijn van de stemmen van uitkeringsgerechtigden en allochtonen, leiden bij sociaal-democraten soms tot verwaarlozing van het algemeen belang, dus ook het belang van genoemde groepen.

De verwikkelingen rond de euro laten nog iets zien, los van het cliëntelistische gedrag van de sociaal-democraten. Europa wordt nu geleid door twee leiders: president Sarkozy en bondskanselier Merkel. President Sarkozy representeert het zuiden van Europa. Hij is de beschermheilige van de zuiderlingen. Toevallig zijn dit katholieke gebieden. Wat zijn dat? Minder wet, meer handigheid, minder controle, meer vriendschap, meer corruptie, minder gerechtigheid, meer passie en minder rationaliteit. En vooral op andermans zakken leven vinden ze fijn in het zuiden van Europa. De Europese Unie is daar ontzagwekkend geliefd. Overal zie je daar de vlaggen van de Unie. De subsidies stromen van het noorden naar het zuiden. Zolang het goed gaat, is er niks aan de hand.

Maar deze eenzijdige solidariteit begint te wankelen. De mensen in het noorden van Italië waren de eersten die zich keihard afzetten tegen het zuiden: waarom zouden wij betalen voor de corruptie, de wanorde en de criminaliteit op Sicilië? In onze media werden deze opposanten neergezet als nieuwe fascisten die geen solidariteit wilden tonen met hun arme broeders. Ook in België, voor zover daarover in nationale termen kan worden gesproken, willen Vlamingen niet meer solidair zijn met de Franstaligen. In onze media zijn ook die opposanten nieuwe fascisten. En nu? Zijn we nu in het noorden allemaal nieuwe fascisten?

Griekenland, de bakermat van de rede, blijkt het oord van onredelijke mensen geweest te zijn. Met z’n allen hebben ze de EU bedonderd, en vervolgens zijn ze boos over het feit dat ze niet meer op hun 54ste met pensioen mogen. Ja, de Grieken balen ervan om met dezelfde intensiteit als Duitsers en Nederlanders te moeten werken. Het is er een groot deel van het jaar te heet.

Het noorden wordt beheerst door de protestantse ethiek. Het noorden, onder leiding van bondskanselier Merkel, begint ongeduldig te worden. „Het einde van de euro betekent tevens het einde van de Europese Unie. Europa zal dan mislukken, niet het idee van Europese eenheid.” O. Wat een geruststellende constatering. Ideeën bestaan, miljoenen zijn er, zonder enige verplichting of consequentie.

Wat is toch het fundamentele probleem dat noch Merkel noch Sarkozy onder ogen wil zien?

De Europese Unie is geen Unie. Zij is een onnatuurlijke bureaucratische samenbundeling van een groep landen. Een politieke unie veronderstelt een politieke eenheid, ingebed in een bepaalde organisatorische vorm. Die is er niet. De Europese federale staat bestaat niet. Daarom heeft deze munt geen vaste grond. Hij zweeft in de lucht en hij is aangewezen op de goedhartigheid van anderen. Een gemeenschappelijke munt zonder een gemeenschappelijke politieke orde is het vreemdste experiment uit de geschiedenis. De Europese leiders hebben het niet aangedurfd om voorafgaand aan de introductie van een gemeenschappelijke munt enige vorm van politieke eenheid tot stand te brengen. Dat was bij voorbaat uitgesloten aangezien Europa geen culturele of taalkundige eenheid vormt.

Een munt reguleren zonder dat bij misbruik duidelijke sancties worden opgelegd, is een gevaarlijke aangelegenheid. Daarom komt bij Merkel de gedachte op dat Griekenland níet uit de eurozone mag worden gezet, maar Duitsland zich wél zou kunnen terugtrekken uit de eurozone.

Merkel is een oprechte en slimme politica. Zij weet wat de consequenties kunnen zijn van een wankele euro die het enige wat Europa als stabiele factor kent – de geloofwaardigheid van zijn politieke elites – onderuit kan halen. En daarom benadrukt zij dat de EU nu wordt geconfronteerd met de grootste test sinds het ineenstorten van het communisme.

Nu wordt het echt gevaarlijk. Het is de tijd voor een nieuw bondig verdrag inzake de euro. Uit de eurozone treden is geen oplossing. Voor de korte termijn is een verdrag nodig met daarin een systeem van uitsluiting en uitzetting van landen die zich niet naar de spelregels gedragen. Willen sommige landen niet tot zo’n verdrag toetreden, dan belanden ze op een natuurlijke wijze buiten de eurozone.

De Unie kon zich eindeloos uitbreiden zolang de noordelijke staten, de betalers, bereid waren de arme broeders te ondersteunen. We weten nu dat dat ondersteunen geleid heeft tot schandalig gedrag. De Duitsers hebben er genoeg van om de Griekse liederlijkheid te subsidiëren. En hoeveel zou de Turkse toetreding gaan kosten? Tachtig miljoen zuiderlingen, met een grote groep conservatieve moslims, zouden in de komende decennia willen toetreden tot een politieke eenheid die geen echte eenheid is. Het gaat om de centen. Maar een ‘islamitisch Griekenland’ kan de Europese Unie niet overleven.

De Europese Unie was tot nu toe een chaos. Vanaf het begin ontbrak de legitimatie. Wat wel een grote succes was, was de Europese Economische Gemeenschap. Er is altijd een weg terug. Niet naar verdoemenis, nationalisme en oorlogen, maar naar het succesmodel van de EEG. We zullen stormachtige tijden tegemoet gaan. Maar nu moeten we eerst de euro vaste grond geven. Daarna moeten we een echt democratisch debat voeren over de toekomst van de Europese Unie als politieke organisatie en niet als een utopie.

Reageren kan op nrc.nl/ellian (Reacties worden openbaar na beoordeling door de redactie.)