'Ze vertrouwden het Brussel niet toe'

Sommige landen wilden niet dat de Europese Commissie het noodfonds voor de euro ging beheren. Nu gaat de Europese Investeringsbank het doen.

De Europese ministers van Financiën zouden vanmiddag met Europees president Herman van Rompuy over meer economische samenwerking en aanscherping van het Stabiliteitspact praten. Voor vanavond stond ook nog een bijeenkomst van ministers van de eurozone gepland, maar die gaat waarschijnlijk niet door. In plaats daarvan praten topambtenaren van de ministeries van Financiën vanavond verder over het crisismechanisme voor de eurozone.

De Europese Investeringsbank, die geld leent aan overheden, banken en bedrijven, gaat het crisismechanisme opzetten. „Veel van onze projecten draaien om co-financiering”, zegt Philippe Maystadt, oud-minister van Financiën van België en sinds 2000 president van de EIB. „Dan pool je garanties en leningen via special purpose vehicles.” Zo’n constructie willen de ministers ook opzetten voor de 440 miljard euro aan bilaterale garanties. De spv leent geld op de kapitaalmarkt om het aan een land door te lenen, als dat nodig is. „Omdat wij de expertise hebben, hebben ze ons gevraagd om technische assistentie.”

U bent bescheiden. Ministers willen toch ook om politieke redenen dat de EIB, en niet de Europese Commissie, de spv gaat managen?

„Wij managen niets. We zijn alleen uitvoerder. Een spv heeft statuten nodig. Voorwaarden moeten duidelijk zijn. Het moet juridisch kloppen. Wij weten hoe je het boekhoudkundig moet regelen. Dat gaan wij doen. Meer niet.”

Vorige week zou de Commissie de spv toch nog zelf gaan managen?

„Die is niet langer in beeld. Sommige ministers hadden er problemen mee. De Commissie zit wel in het spv-bestuur, als waarnemer.”

Vonden sommige ministers het te ‘Europees’, als de Commissie het ging doen?

„De meeste eurolanden wilden garanties aan de Commissie geven. De Commissie zou die garanties als onderpand gebruiken voor leningen aan eurolanden in moeilijkheden. Zij stelde dit systeem zelf voor. Het was praktisch om het zo te doen, omdat een ander deel van het crisismechanisme – 60 miljard aan echt Europese leningen – ook via de Commissie loopt. Probleem was: een paar landen wilden geen garanties geven aan de Europese Unie. Daarom is uiteindelijk gekozen voor het huidige systeem, waarbij de garanties voor 440 miljard aan een intergouvernementele ‘entiteit’ worden gegeven, de spv.”

Was u voor de meer ‘Europese’ oplossing?

„Ja. Die was eenvoudiger geweest.”

Duitsland en Nederland lagen dwars.

„Eh… Een kleine minderheid van eurolanden.”

Waarom is onderhandelen over de spv zo moeilijk?

„Dat doe je niet ‘eventjes’. De EIB heeft weleens met Europese banken een jaar over een spv onderhandeld. Ditmaal gaat het minder lang duren, maar details zijn belangrijk. Iedereen heeft andere wetten en regels.”

U zit bij alle crisisvergaderingen. Waren die dramatisch?

„Dit zijn moeilijke tijden. Politici moeten improviseren. Normaal als we vergaderen krijgen we teksten voorgelegd. Daar onderhandel je over. Nu zijn er geen teksten, niets. Alles gaat razendsnel. Je merkt ineens hoeveel invloed financiële markten hebben, in een geglobaliseerde economie waarin kapitaal vrijelijk de wereld over gaat. We moeten een betere balans vinden tussen de financiële sector en overheden.”

Had Duitsland eerder aan Griekenland moeten lenen?

„Het is spijtig dat het zoveel tijd heeft gekost.”

De crisis ontstond door schulden in de financiële sector. Overheden namen die schulden over en worden nu afgestraft door diezelfde financiële sector. Dit is toch krankzinnig?

„Ja. Griekenland was een speciaal geval, met cijfers die niet klopten. Dat mensen boos zijn over bedrog, begrijp ik. Maar Spanje? Het is te irrationeel voor woorden: de Spaanse schuld is 50 procent van het bbp, de laagste van de eurozone. Dit kunnen we niet tolereren.”

Is de euro in gevaar?

„De euro is een geloofwaardige munt. De ECB is erin geslaagd om de inflatie onder controle te houden, onder de 2 procent. Geen land heeft er belang bij uit de euro te stappen. Dat hij in waarde daalt, is niet dramatisch. Sommigen hebben daar voordeel bij. De euro staat hoger dan bij de start, elf jaar geleden. De krantenkoppen worden vooral veroorzaakt door de snelheid van de ontwikkelingen. Die snelheid ís zorgwekkend. Politici moeten het initiatief terugkrijgen, ook door regulering. Eurocommissaris Michel Barnier is bezig met verstandige voorstellen.”

Wat merkt de EIB zelf van de crisis?

„De 27 EU-ministers van Financiën bepalen ons beleid. Zij willen dat we méér lenen. Ik hoor het Alistair Darling nog zeggen: More, better, faster! In 2009 leenden we 79 miljard uit, in 2007 – een ‘normaal’ jaar – was dat slechts 49 miljard. We leenden vooral meer aan bedrijven. Die konden moeilijk aan bankleningen komen. Normaliter lenen we 25 tot 30 procent aan bedrijven, in 2009 was dat 42 procent. Dit jaar lenen we wat meer aan banken die het doorlenen aan het midden- en kleinbedrijf.”

Dat duidt op voortgaande problemen in de bankwereld.

„Ja. Kleinere bedrijven houden moeite om geld te lenen bij banken.”

Gaat u meer aan Griekenland lenen?

„Ja. Afgelopen jaar hebben we Griekenland 1,7 miljard geleend. Daar kan nu tot 2 miljard bij komen. We geven ze geen geld, want we lenen nooit geld van belastingbetalers uit. Wij lenen tegen een lage rente en lenen dat door. We doen alleen co-financiering, als aanvulling op andere investeringen. Voorbeeld: Griekenland krijgt Europees structuurgeld. Daar legt de regering geld bij. Door de crisis kan de regering dat niet en dreigt ze deze structuurgelden mis te lopen. Dus wij springen in voor de regering.”

Wie vroeg daar om?

„Ongeveer alle lidstaten en het IMF. Als het aan hen lag, deden we veel meer. Maar als wij geld geven, schenden we ons mandaat.”

Geld géven? Vroegen ze dat?

„Ja.”

In het Europees Verdrag staat juist dat EIB-leningen aan landen die het Stabiliteitspact schenden, ‘heroverwogen’ moeten worden.

„Toch was de reactie van vrijwel alle landen omgekeerd: ze vroegen ons méér te doen, niet minder. Dat Griekenland drastisch bezuinigt en hervormt, helpt natuurlijk.”

Bewijst Griekenland dat de economische gelijkschakeling van arme en rijke EU-regio’s, het doel van uw bank, heeft gefaald?

„Helemaal niet. Het zal u verbazen, maar Griekenland betaalt alle leningen terug. Andere zuidelijke landen en Oost-Europese landen ook. Er zijn nu plannen om Europese subsidies aan dit soort leningen te koppelen. Onze watch list van risicoleningen is kort: 0,6 procent. We hebben één faillissement meegemaakt, voor mijn tijd: Eurotunnel. Ik mag niet vertellen welk land bovenaan de watch list staat, maar dat zou u ook verbazen.”

Geen arm land?

„Inderdaad.”

Welke lessen trekt u uit de crisis?

„Eén: Eurostat, dat jaren onbetrouwbare Griekse cijfers kreeg, moet de macht krijgen om cijfers te controleren en eventueel alarm te slaan. EU-ministers stemmen hier binnenkort over. Twee: peer pressure werkt niet, waarbij landen van elkaar oordelen of ze zich aan het Pact houden. Ik heb bij vergaderingen gezeten waarbij lidstaten elkaar vroegen coulant te zijn.”

Dat lukte?

„Jazeker. Er is er maar één die de rol van beoordelaar kan spelen: de Commissie. Die is onafhankelijk. Zij moet de macht krijgen zónder goedkeuring van de lidstaten te oordelen. Publiekelijk.”

De Commissie komt verzwakt uit deze crisis. Dat blijkt ook bij besprekingen over het crisismechanisme.

„Lidstaten hebben haar zelf het werken belet. Zíj hebben obstakels opgeworpen voor een openbaar oordeel over begrotingstekorten en verkeerde statistieken. Nu zeggen ze dat de Commissie haar werk niet goed deed.”

Wilt u, net als bondskanselier Merkel, het Pact veranderen?

„De regels zijn prima, daar ligt het niet aan. In financiële sancties zie ik niets. Daar help je een land niet mee en andere eurolanden evenmin. Kijk met hoeveel klem iedereen mij vroeg méér aan Griekenland te lenen! Het Pact moet wel uitgebreid. Toen we het Pact opstelden, zeiden velen: ach, de betalingsbalans, die hoef je toch niet in de gaten te houden? Dus iedereen bleef zijn eigen ding doen. Discrepanties tussen landen worden steeds groter. Spanje was tot voor kort de beste van de klas: lage schulden, laag begrotingstekort. Niemand kon denken dat het land zo snel in de problemen zou komen.”

Als Duitsland lonen matigt en Spanje lonen verhoogt, loopt het fout?

„Dat voorbeeld was aan de orde toen we onderhandelden over het verdrag van Maastricht. Commissie-voorzitter Jacques Delors vond dat de EMU behalve een monetaire poot een economische regering moest hebben, waarbij landen bepaalde aspecten van hun economische beleid coördineerden. Ik steunde dat, als een van de weinigen. De Duitsers verwierpen het. De Europese Centrale Bank was nieuw. De Duitsers dachten dat Delors greep wilde krijgen op de ECB. Inmiddels weten zij dat iedereen de onafhankelijkheid van de Bank accepteert. Vandaar dat het nu wél bespreekbaar is.”

Werkelijk?

„Ja, iedereen begrijpt: de economische verschillen in Europa zijn te groot. We hebben coördinatie nodig.”