Uit innerlijke bron

Joanna Newsom is niet alleen harpiste, maar ook uitvinder. Haar liedjes vinden steeds nieuwe structuren. Volgende week is ze in Nederland te zien, Hester Carvalho zag haar al in België.

Alsof ze uit de schelp van Botticelli is gestapt, een zomerjurk heeft aangetrokken en haar armen om een harp heeft geslagen. Het gouden haar hangt als een waterval om haar gezicht, haar mond is een gulle bloem. Op het podium van het Cirque Royal in Brussel zit Joanna Newsom (28). Newsom is niet alleen mooi en lieflijk, ze is een muzikale uitvinder. Haar akoestische muziek is geen pop, geen jazz, geen folk, geen klassiek; ze heeft haar eigen stijl. In de verhalende nummers, die vaak langer dan tien minuten duren, is ruimte voor muzikale invallen, voor vocale uitspattingen en associaties. Twaalf liedjes in twee uur, speelt Newsom op 14 mei in Brussel. Nummer voor nummer wordt aangetoond dat het ook anders kan: popmuziek hoeft niet te steunen op herhaling, of op refrein en couplet.

1 ’81 Het is een ongewone ervaring om een harp als leidend instrument te zien. De hartvormige houten boog heeft 47 ijzeren snaren en elf pedalen, Newsoms handen fladderen als gekooide vogels achter smalle tralies. Haar vingers ratelen langs de snaren; de toppen ingesmeerd met superlijm om de eeltkussentjes stevig te houden. De harp bromt als een snelweg. ‘Meet me in the garden of Eden’ zingt ze uitnodigend. Haar stem klinkt als een krullerig handschrift. Glijdend langs de noten, voorzichtig uitwaaierend langs mineur en majeur, alsof het notenspectrum een pretpark is waar zweefmolens en achtbanen de dienst uitmaken.

2 Have One On Me Dit is het langgerekte titelnummer van de onlangs verschenen driedubbele cd. Het liedje gaat over de negentiende-eeuwse courtisane Lola Montez. De sfeer van toen komt tot leven in de muziek: glimpen van danssalons opgeroepen door klaterende riedels langs de snaren. Newsom stelt haar muzikanten voor aan het publiek: een drummer, twee violisten/achtergrondzangeressen, een trombonist en Ryan Francesconi, die banjo, mandoline en blokfluit speelt en de cd heeft gearrangeerd. Bij Joanna Newsom spelen vergt geduld: de vijf muzikanten mogen zich slechts laten horen in korte erupties: een paar maten schorre viool, een gedempte roffel van de drummer. De harp heerst.

Op haar vijfde kreeg Joanna Newsom haar eerste instrument. In de meer dan twintig jaar dat ze nu speelt, bestudeerde ze de Keltische harp, de harp in Amerikaanse folkmuziek, de West-Afrikaanse harp en de Venezolaanse harp. Rond haar dertiende stapte ze over naar de klassieke pedalen-harp zoals die voorkomt in de muziek van impressionistische Europese componisten als Debussy en Satie, daarna ging ze zich bezighouden met Amerikaanse moderne muzikanten als Henry Cowell en Aaron Copland. Uit haar scholing peurde Newsom een stijl die op het eerste gehoor vooral ritmisch is, haar harp is geen romantische waterval; eerder een roffelend patroon van regendruppels. Of ze nog weet wat haar als kind in het instrument aantrok, vraag ik Newsom de dag na haar concert in Brussel per telefoon. „De redenen waren typisch voor een vijfjarige: zoals ‘magisch’ en ‘meisjesachtig’ ”, zegt ze. „Dat was mijn geluk: tegen de tijd dat dat soort dingen niet meer belangrijk voor me waren, kon ik harp spelen.”

3 Easy In dit nummer dringen de violen zich met schrijnende tonen op de voorgrond, de drummer speelt kortaffe roffels. Bij Neal Morgan klinkt een tamboerijn als een kreupel paard en zorgen de stokken voor zachte plofjes. Alles met mate, als kleine verrassingen. Neal Morgan draagt een chocoladekleurig kostuum met stropdas, hij loopt op blote voeten.

4 Soft as Chalk Newsom verplaatst zich naar de piano en zingt over het geluid van krekels in de ochtend. Het ritme van het nummer hapert, en versnelt dan tot een scheve boogie, met Newsom schuddend achter de toetsen als een barpianist. Voor haar laatste cd schreef Newsom voor het eerst een aantal liedjes achter de piano, in plaats van met de harp, vertelt ze de volgende dag. „Juist omdat ik geen goede pianist ben was dat gunstig. Zo kon ik me beter concentreren op de structuur, de ‘botten’ van een compositie, in plaats van me te laten afleiden door de uiteindelijke instrumentatie.”

5 The Book of Right On Het publiek begroet het nummer van haar debuut-cd The Milk-Eyed Mender (2004) met applaus. Newsoms zang heeft eerst een bluesy intonatie en schakelt dan over naar een zacht gekoer. In de zes jaar sinds haar debuut is Newsom ingedeeld bij allerlei genres, zoals new folk en freakfolk, met artiesten als Devandra Banhart en CocoRosie. Maar al neigen de nummers soms naar de ‘Appalachen’-stijl, haar muziek is te bewerkt en wijdlopig om folk te heten. En hoewel ze optreedt in popzalen en samenwerkt met popmuzikanten als Bill Callahan en The Roots schrijft ze ook geen pop. Newsom speelt ‘intuïtieve’ muziek, een genre dat nagenoeg uitsluitend wordt beheerst door vrouwelijke muzikanten, en zich onderscheidt van de gemiddelde popmuziek doordat de liedstructuren grilliger zijn. In de loop van vijftig jaar popgeschiedenis is deze stijl beroemd gemaakt door bijvoorbeeld Joni Mitchell en Björk. Newsoms muziek is de verst doorgevoerde versie van het genre.

6 In California Het elegante taalgebruik van Newsom lijkt vooral te verwijzen naar de tijd dat vrouwen nog jurken droegen en huizen veranda’s hadden. Maar Newsoms teksten neigen evengoed naar eigentijds straatrijm of modern cultuurgoed. In het treurige In California bijvoorbeeld, zingt ze dat ze zich voelt als een ‘sentinel’, een robot uit de Marvel-comics. „I stand shaking in my doorway/ like a sentinel/ all alone’. Op het toneel, achter de harp, vormen haar lippen op een precieuze manier de woorden, als een roker die kringetjes blaast. Behalve Newsom is alleen de drummer te horen. Aan het eind van het nummer pakt de trombonist zijn instrument en vuurt vijf noten af.

7 Inflammatory Writ Dit is het eerste liedje met een herkenbare maatsoort: kreupele drums en een zigeunerviool zorgen voor een wals-achtig ritme. Vindt Newsom zichzelf een popmuzikant? „Ik vind het niet erg om zo genoemd te worden, al denk ik bij die term aan muzikanten met een groter publiek dan ik heb.” Ze lacht. „Ik heb geen idee wat andere mensen in mijn muziek horen. Het is net als met mijn gezicht, ik ken het alleen uit de spiegel. Ik weet niet hoe anderen het zien.” Ze noemt haar manier van muziek maken ‘solipsistisch’: uitsluitend voor eigen genoegdoening. Dat ze ons ondertussen laat wennen aan ongewone vormen en al doende de popmuziek een stap vooruit helpt – ze haalt haar schouders op.

8 Good Intentions Paving Company Een opwindend nummer met Newsom achter de piano en een hoofdrol voor de trombonist. Hij wordt door de anderen ondersteund met handgeklap; achtergrondzang stuwt de sfeer op tot een swingend tableau. De drummer beroert de trommels afwisselend met handen, kwastjes en stokken.

9 Autumn Met omfloerste stem, alsof ze haar mond tegen je oorschelp drukt, mijmert Newsom over haar home town. Dan rukt ze zich los en zingt met een stem die helder lijkt op te borrelen uit een innerlijke bron. In Nederland houden we van bijzondere vrouwenstemmen. CocoRosie, Björk, Joan As Policewoman, we veren op bij vrouwen die hun stem laten klateren en schrijnen. „Ik wil klinken als mezelf. De ideale stem is voor mij de stem die mijzelf zo compleet mogelijk weergeeft.” Newsom probeert alle kanten van haar karakter tot uitdrukking te brengen: onschuld, moed, kwetsbaarheid, lust, krengigheid. Vocale openhartigheid.

10 Monkey and Bear ‘Darling, there is a place for us, my darling’, zingt ze, haar stem tast alle regionen af, op zoek naar die ‘plaats’. Van alle grillige vrouwenstemmen is die van Newsom het gulst. Haar stem is altijd een beetje wild geweest, zegt ze zelf. Anders dan haar harpspel, waarover ze een ultieme controle heeft, verrast die stem haar soms. „Hij klinkt anders dan ik verwacht. En hij verandert in de loop van de tijd. Ik kan inmiddels niet meer zingen als op mijn eerste cd.”

11 Peach, Plum, Pear Een liedje van haar eerste cd, toen ze nog ‘kinderlijk’ klonk. Het met overgave gezongen ‘Nananana’ is nu minder plagerig. De harp ratelt driftig.

12 Baby Birch, de toegift. „Mensen vinden vaak andere dingen mooi dan ik verwacht had. Ik dacht dat Baby Birch tussen de andere liedjes niet zou opvallen omdat het zo delicaat is”, zegt ze de volgende dag. Bij het optreden wordt Baby Birch met gejuich onthaald. Het liedje líjkt ook alleen maar breekbaar: halverwege het nummer speelt de gitarist een akkoord, zo verwoestend alsof er een gebouw wordt gesloopt. Newsom knippert niet met haar ogen.

Joanna Newsom 29 mei, Naked Song-festival, Frits Philips Muziekcentrum, Eindhoven; 30 mei Melkweg, Amsterdam. ‘Visions of Joanna Newsom’, boek met essays van Dave Eggers e.a., bij Roan Press.