Schieten op een abstracte vijand

De roman De Welwillenden van Jonathan Littell won de Prix de Goncourt in 2006 en is al overal besproken. Ik lees het nu pas en ben ervan in de ban. SS-er Max Aue beschrijft zijn belevenissen aan het oostfront in de Tweede Wereldoorlog. Ik vind het boek ijzingwekkend. Walgelijke moordpartijen worden emotieloos opgetekend. Ik las in een recensie dat als je als lezer denkt dat de beschrijvingen in het boek overdreven zijn, je wel erg weinig historisch besef hebt. Dat zal wel. Mij bekroop de gedachte: is het echt zo dat je bij een oorlog, net als Aue, wordt meegesleurd in een niet te stuiten stroom? Kun je, eenmaal de eerste stap gezet, niet meer terug?

Op 26 april kwam de videoclip van de Brits-Sri Lankese rapster M.I.A. online: Born Free. Na een dag was de video van YouTube verwijderd. De clip is elders op het web te bekijken. Een politiemacht in militaire stijl, gekleed als een Amerikaans SWAT-team, valt bij burgers binnen en sleept met geweld alleen roodharige jongemannen mee. De videoclip duurt lang, de sound is agressief, elektronisch en lijkt op Ghost Rider van de New- Yorkse band Suïcide, muziek uit de jaren tachtig. Uiteindelijk worden de roodharigen afgemaakt: een joch krijgt een kogel door zijn rossige hoofd gejaagd, een puber ontploft.

Ook belandde ik bij een populair online filmpje van het ministerie van defensie dat Nederlandse soldaten toont die een gegijzeld vrachtschip overmeesteren. Commentaar in een voice-over: militairen landen vanuit de lucht op het dek; schieten aan een stuk door en uiteindelijk kruipen de ‘piraten’ uit hoeken en gaten. Ja, dat filmpje lijkt al meer op militaire acties of oorlog die we uit onze tijd kennen: schoon, als een computerspel.

Wikileaks publiceerde begin april Collateral Murder, een video waarin te zien is dat 12 mensen (waaronder journalisten van Reuters) om onduidelijke redenen worden vermoord door het Amerikaanse leger in Irak. De scene lijkt op een first person shoot' em up, een computerschietspelletje. Je hoort de stemmen van de soldaten, die dezelfde distantie aan de dag leggen als een computerspelend kind. Het neerknallen van een abstracte vijand is sport en de schutter ziet slechts een korrelig videobeeld. Deze week besprak ik met studenten Game-design van de Hogeschool Amsterdam bovenstaande filmpjes. Drie jongens, begin twintig, hadden er bezwaar tegen dat ik oorlogsfilmpjes met schietspellen vergeleek. Ze speelden deze immers zelf ook en meenden dat ze heus het verschil wel konden maken tussen echt en onecht. Ze legden vervolgens het plezier uit van het in een andere (gewelddadige) rol kruipen.

De angel van Littels' boek en in zekere mate ook M.I.A's video zit ’m ergens anders in: het laat zien hoe destructief de mens kan zijn als geweld gewoon wordt en daden worden losgekoppeld van emoties.

wikileaks.org (Collateral murder), http://vimeo.com (M.I.A. Born Free), youtube.com (defensievideo)