'Men wil dat we nóg meer doen'

Het planbureau bevrijdt politici van de electorale dwang zich op de korte termijn te richten, meent directeur Coen Teulings.

Coen Teulings is vandaag in Brussel. Daar licht de directeur van het Centraal Planbureau (CPB) toe hoe in Nederland verkiezingsprogramma’s worden geanalyseerd. De internationale interesse voor het werk van het CPB is er niet zonder reden. De crisis in de eurozone en hoge begrotingstekorten in enkele mediterrane landen hebben de discussie over de oprichting van een onafhankelijke Europees bureau voor beleidsanalyse aangezwengeld. Nederland loopt daarin al jaren voorop. Bij de Britse verkiezingen eerder deze maand analyseerde het Institute for Fiscal Studies voor het eerst naar voorbeeld van het CPB verkiezingsprogramma’s.

Het planbureau toonde gisteren met de studie Keuzes in Kaart de miljardenbezuinigingen die Nederlandse politieke partijen voor ogen hebben, met soms onvermoede politieke koerswijzigingen. Teulings: „Dit jaar deden slechts twee partijen niet mee: Trots op Nederland en de Partij voor de Dieren. Dat betekent dat slechts drie van de 150 Kamerzetels niet vertegenwoordigd zijn.”

U zegt dat iedere partij vrij is haar verkiezingsprogramma door te laten rekenen. Maar wat behelst die vrijheid? Wie het niet doet wordt niet serieus genomen.

„Dat is begrijpelijk bij kwesties die je als leek moeilijk kunt beoordelen. Als je met een mooi diploma van een universiteit kunt tonen hoe goed je bent, dan wordt het voor andere mensen ook noodzakelijk door die hoepel heen te springen. Bij politieke partijen zie je dat zij alleen geloofwaardig met de kiezer kunnen communiceren als er een vorm van objectieve analyse bestaat van hun programma. Steeds meer partijen realiseren zich dat je zoiets moet doen, vooral als je regeringsverantwoordelijkheid wilt nemen. Bij de vorige verkiezingen deed de SP voor het eerst mee, dit jaar de PVV.”

Levert dat ook wat op voor het bestuur van het land?

„Jazeker. Het is een bekend mechanisme uit de politieke economie dat het politieke systeem genegen is nu geld uit te geven ten koste van later. Doordat het CPB de gevolgen doorrekent, wordt het beter mogelijk voor politici beleid te maken dat de toekomst wel scherp in de gaten houdt, terwijl je anders electoraal gedwongen wordt een koers te varen die op korte termijn aantrekkelijk lijkt maar die op lange termijn schade toebrengt.

„Vier jaar geleden hadden we een discussie: jullie brengen wel de kosten maar niet de opbrengsten van onderwijs in beeld. Kun je daar niet wat aan doen? En dan zie je dat partijen, juist omdat het oordeel van het CPB bijdraagt aan de geloofwaardigheid van hun boodschap, meer analyse willen van hun verkiezingsprogramma. Partijen oefenen nu druk op ons uit om juist meer te doen, om een steeds vollediger beeld te geven.”

Liberale partijen blijken volgens het CPB de grootste banenscheppers. Saneren in de uitkeringen lijkt per definitie banen op te leveren. Ligt dat zo simpel?

„Grof gezegd ligt het inderdaad zo simpel. Als je mensen die volstrekt kansloos op de arbeidsmarkt zijn hun uitkering ontneemt, dan doe je maar één ding: iemand in armoede storten. Maar in veel gevallen zie je toch dat mensen bij het stoppen van hun uitkering gedwongen zijn een baan te zoeken. En dat lukt dan meestal. Dus lagere uitkeringen of uitkeringen die minder lang doorlopen vertalen zich doorgaans in meer banen.”

Ander voorbeeld. In de plannen van D66 dalen de huizenprijzen met 10 procent „ten opzichte van het basispad”. Dat is verwarrend want de huizenprijzen blijven dan nog steeds stijgen. Waarom vergelijkt het CPB steeds met dat ‘basispad’?

„Het klinkt heel vreemd maar het basispad is het meest onzekere wat er is. Wij weten beter wat het effect van beleid is dan het niveau zelf. Daarom heeft het de voorkeur om naar de verandering te kijken die maatregelen veroorzaken in plaats van naar de einduitkomst, want de laatste is afhankelijk van absolute voorspellingen die minder zeker zijn dan het gedrag dat we beter kunnen voorspellen.”

Alle partijen die niet de kilometerheffing omarmen komen er heel slecht uit met de filebestrijding. Is dat niet een beetje flauw?

Teulings lacht. „Ga maar kijken naar landen waar rekeningrijden bestaat, in Noorwegen, in Singapore: dat werkt als een trein! De meeste mensen ontkennen het, maar het werkt daar uitstekend.”

Wat was voor u de grootste verrassing bij de verkiezingsprogramma’s

„We hebben voor het eerst werkgelegenheidseffecten laten doorwerken in de begrotingstekorten – meer werkgelegenheid zorgt voor meer belastinginkomsten en minder uitgaven an uitkeringen. Je ziet dat dit echt uitmaakt. De VVD maakt op die manier een verschil. CDA en VVD lossen het houdbaarheidsprobleem het meest op. Bij onderwijs heeft de PvdA de meest uitgebreide voorstellen gedaan en dat zie je terug. Je ziet het ook op de woningmarkt waar D66 met een consistent plan duidelijk wat bereikt. Andere partijen maken bij de hypotheekrenteaftrek onderscheid tussen dure en goedkope woningen. Dan worden marktverstoringen weggenomen, onafhankelijk van de vraag wat voor woning je hebt.”