De onbegrijpelijkheid van het hedendaags kapitalisme

Wat die beurs-traders in Jaap van Heusdens film Win/Win nu precies doen, is voor de leek grtoendeels onbegrijpelijk. Nou goed, wat puts en opties zijn, valt misschien nog net op te zoeken, maar al die andere termen die vallen, en die beeldschermen met grafiekjes?

De verleiding is groot om de psychose waarin de hoofdfiguur in de film, Ivan, geleidelijk geraakt, zijn algehele verlies van contact met de werkelijkheid, aan juist die onbegrijpelijkheid toe te schrijven. Maar volgens de financieel journalist Jort Kelder, deze week tijdens een voorpremière van de film, is dat onzin: alleen de slimsten en best opgeleiden kunnen dit werk doen, en de ondergang van de hoofdfiguur toont hoogstens aan dat hij tegen de ermee verbonden stress niet bestand is.

Toch is het probleem dan een beetje dat in de huidige crisis van het kapitalisme, die na de bankencrisis nu door de crisis van de euro zijn tweede fase lijkt in te gaan, van eenieder van ons in zekere zin die stressbestendigheid gevergd wordt. Alleen al die miljardenbedragen die onze economie ophoest om banken of Grieken van de ondergang te behoeden, hebben iets buitengewoon onwaarschijnlijks. En na de waarschuwing van de Duitse bondskanselier Merkel dat de crisis van de euro ‘existentieel’ is, ga je je toch wel af te vragen wat er zoal kan gebeuren met je spaarcentjes of je pensioen.

Nog maar zo kort geleden leek de welvaart oneindig. Omdat ik ruimte wilde scheppen in mijn boekenkast heb ik op de jongste Koninginnedag enkele tientallen boeken te koop aangeboden, waaronder de werken van de Britse socioloog Anthony Giddens. Die had ik ooit aangeschaft omdat diens ideeën over een Derde Weg in de jaren negentig in de PvdA van Melkert een grote rol speelden. Ze vormen nu curieuze, vreemde lectuur. Giddens’ vertrouwen in het marktmechanisme kent geen grenzen en de sociaal-democratie, waartoe hij zich voornamelijk richt, moet zich ontdoen van de laatste dirigistische neigingen.

Niemand wilde die boeken hebben, op de vrijmarkt van Koninginnedag, en terecht: nu hebben zelfs rechtse politici als Merkel de neiging om de markt te wantrouwen en leggen de handel in staatsobligaties aan banden. Er is ergens iets gebeurd in die jaren, met de welvaart, dat we niet in de gaten hebben gehad en dat ons toch bedreigt. En omdat ons tegelijkertijd zo nadrukkelijk is voorgehouden dat iedere burger ook de markt op moest – tot aan de berekende keuze van zorgverzekeraar en elektriciteitsleverancier aan toe – voelen we ons nog schuldig ook. Angst en schuld maken nog geen psychose, maar het zijn wel zusjes.

raymond van den boogaard