Burger kan best meehelpen met buurtgroen

Niet alleen het Rijk, ook gemeenten moeten fors bezuinigen. Het CPB rekent met 2 miljard euro minder. Gemeenten zoeken naar handige oplossingen.

„Dit is plat bezuinigen en problemen afwentelen op bepaalde groepen”, fulmineert PvdA-raadslid Willem van den Berg. Eerder op de avond heeft aftredend wethouder Cors Zijlmans van Gemeente Belang/Dé Lokale Partij de toon in de gemeenteraad van Steenbergen gezet. Dat CDA en D66 met „zo’n rechts programma” kunnen instemmen. Tegen het CDA: „Waar is uw sociale hart gebleven?”

Steenbergen gaat de komende vier jaar fors saneren – 3 miljoen euro op een budget van minder dan 30 miljoen. Een greep uit de bezuinigingen: gehandicaptenvoorzieningen, peuterspeelzalen, huishoudelijke hulp, sporthallen en zwembaden, dorpshuizen, minimafonds. En de ambtelijke organisatie zelf: bijna 1 miljoen minder.

De lasten mogen van de coalitie (VVD, CDA, D66 en Steenbergen Anders) niet meer stijgen dan de inflatie. Maar door toepassing van het profijtbeginsel moeten Steenbergenaren wel meer betalen voor gemeentevoorzieningen. Dat treft, zegt de verontwaardigde oppositie, vooral lagere inkomens, die ook minder een beroep op het minimafonds kunnen doen.

Alle gemeenten voelen de crisis. Uit een inventarisatie van coalitieakkoorden blijkt dat de hoogte van bezuinigingen uiteenloopt, vooral omdat onbekend is wat een nieuw kabinet gaat doen [inzet]. Sommige gemeenten korten met enkele procenten, zoals Amsterdam, Eindhoven en Zwolle. Andere grijpen uit voorzorg forser in.

Lang niet overal leiden bezuinigingen tot zulke felle tegenstellingen als in Steenbergen. Dat komt door de politieke versplintering die ook op lokaal niveau zichtbaar is. Dit maakt breed samengestelde colleges nodig om een meerderheid te bereiken. In Amsterdam, Eindhoven, Enschede, Gouda, Hilversum en Zwolle zitten PvdA en VVD samen in het college.

Gouda heeft de meest versplinterde raad (twaalf partijen) en kan als voorbeeld dienen. „De brede samenstelling van het Goudse college heeft ook te maken met streven naar maatschappelijk draagvlak”, onderstreept PvdA-wethouder Marion Suijker. Ze was formateur van de coalitie van PvdA, VVD, CDA, D66 en GroenLinks.

Volgens Suijker is het nonsens dat brede colleges echte keuzes mijden om de vrede te bewaren. „15 miljoen bezuinigen op ruim 190 miljoen kan niet met de kaasschaaf.”

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) peilde wat in de coalitieonderhandelingen op tafel lag. Bezuinigingen op cultuur, sport en recreatie en inkrimping van het ambtenarenapparaat waren het meest aan de orde. En: hoe groter de gemeente, hoe vaker bouwplannen worden geschrapt.

In Gouda is de havensluis naar de Hollandsche IJssel, die de historische stad extra allure moet geven, voorlopig van tafel. Door de besparing blijft het Goudse armoedebeleid overeind. En er blijft geld voor straat- en gezinscoaches, ook in wijken die het nieuws haalden door overlast van Nederlands-Marokkaanse jongeren.

Door de crisis moeten gemeenten inventiever worden. Gouda gaat anders aanbesteden: om een opdracht te krijgen, moet een bepaald percentage werknemers bij een bedrijf bestaan uit (langdurig) werkzoekenden en arbeidsgehandicapten. Suijker: „Het mes snijdt aan twee kanten: het scheelt bijstandsuitkeringen en er is een positief maatschappelijk effect.”

Gouda kijkt ook of burgers meer zelf kunnen doen. Waarom zouden Gouwenaren niet meedoen aan onderhoud van buurtgroen of van clubaccommodaties?

Het lijkt een trend. Enschede legt op straat-, buurt- en wijkniveau het ‘primaat’ bij de burger. En de gemeente? Die is ‘coproducent’. Volgens Eindhoven past in deze crisis een gemeente „die uitgaat van de kracht van mensen”. Bij de VNG is deze benadering onderdeel van wat er Thorbecke 2.0 heet: burgers en bedrijven met gemeentegeld de leefomgeving laten inrichten.

„Het gaat om slim combineren van bezuinigingen en burgerschap”, zegt Jeroen den Uyl van bureau Twynstra Gudde. Hij noemt een paar voorbeelden: goedkopere parkeervergunningen voor ondernemers die leerwerkplaatsen creëren; door vrijwilligers gerunde buurtontwikkelingsmaatschappijen die voorzieningen exploiteren; beheer van pleinen door bedrijven; wijkweb: burgers voorzien elkaar van sociaal-culturele activiteiten. Den Uyl: „Je moet activisme belonen.”

Gemeenten willen fors snijden in de eigen organisatie, deels door meer onderling samen te werken. Gouda nam al maatregelen die in 2012 leiden tot 1,5 miljoen aan besparingen. Amsterdam realiseert bijna de helft van zijn bezuinigingspakket (totaal 210 miljoen) door op de eigen organisatie te besparen, onder meer door fusies van stadsdelen.

Gemeenten maken ook ruimte voor investeringen, bijvoorbeeld voor versterking van de economie. Ze blijken terughoudend met verhogen van gemeentelasten. Zo’n maatregel is niet populair en levert, door het geringe aandeel in het inkomstentotaal, relatief weinig op (zie grafiek).

Gemeenten lossen hun belofte om het aantal wethouders te verminderen niet in. De meeste van de vijftig grootste gemeenten zagen volgens de VNG het wethoudertal groeien, waaronder Amsterdam (+1) en Eindhoven (+2). Een gevolg van de politieke versplintering waardoor meer partijen in colleges komen. Steenbergen doet het met twee voltijd- en twee deeltijdwethouders (0,6 fte), een fenomeen dat ook elders opduikt. Geen besparing, schampert PvdA’er Van den Berg, want onkostenvergoeding en ambtelijke ondersteuning blijven. „Over vier jaar zijn wij in Steenbergen weer aan de beurt.”