Wanneer en waarom is het paspoort ingevoerd?

Het is de grootste vrees van reizigers: je paspoort vergeten. Daan van der Hoek uit Tilburg vroeg zich af wanneer het Nederlands paspoort werd ingevoerd. En waarom?

Leo Lucassen is hoogleraar sociale geschiedenis aan de Universiteit van Leiden en expert in de Nederlandse paspoortgeschiedenis. Men gebruikte paspoorten al in de Middeleeuwen, weet hij. Al heeft het document in de loop van de eeuwen niet altijd en overal dezelfde functie gehad. Er waren tijden dat mensen het papier niet nodig hadden om te reizen, maar het wel bij zich moesten dragen om zich te kunnen identificeren. „Vooral armen deden er goed aan een paspoort op zak te houden.”

Later diende het paspoort ook als middel voor de Staat om emigratie tegen te gaan. „Het moderne paspoort is nauw verbonden met de opkomst van de nationale Staat vanaf het einde van de achttiende eeuw. Het onderscheid tussen eigen staatsburgers en vreemdelingen werd toen scherper getrokken”, vertelt Lucassen. In 1792, drie jaar nadat de Franse revolutie uitbrak, moesten Fransen binnen en buiten het land verplicht met paspoort reizen.

Wij hebben dat afgekeken. Lucassen: „In de Bataafse Republiek bestond vanaf 1795 een vergelijkbare wet. Niemand mocht de Bataafse Republiek zonder paspoort verlaten.” Burgers moesten bij de Staat een paspoort aanvragen. „De Staat kon je een paspoort weigeren als je de dienstplicht nog moest vervullen, maar ook als je als politiek onbetrouwbaar te boek stond of onmisbaar was voor de nationale economie.”

De soevereine vorst Willem I stelde in 1813 niet alleen een paspoort verplicht voor Nederlanders die naar het buitenland wilden, maar ook voor buitenlanders die naar Nederland kwamen. „Het ging de regering daarbij vooral om Fransen die men zeer wantrouwde.”

De opkomst van het liberalisme midden negentiende eeuw ging gepaard met grootschalige afschaffing van paspoorten. Tot de Eerste Wereldoorlog kon men zonder paspoort reizen. Sinds die oorlog is het paspoort weer verplicht. „De Staat zette vanaf toen meer voorzieningen op voor de burgers en wilde die afschermen van ‘free riders’.”

Het Nederlandse paspoort anno 2010 is volgens Robert van Kapel, woordvoerder van de Koninklijke Marechaussee, moeilijk te vervalsen. Dat komt door de vele echtheidskenmerken. Hij vertelt dat sommige landen slechte paspoorten hebben. Welke dan? „Ik wil niet bagatelliseren, dus dat vertel ik maar niet.”

Daan Heijink