Ik dacht: wie is dat mens, ken ik haar?

Claudia Lisboa maakte een documentaire over de obsessie van haar familie met plastische chirurgie.

Zij vluchtte naar het buitenland om aan de operatiedwang te ontkomen.

Claudia Lisboa kreeg de schrik van haar leven toen ze na vier jaar afwezigheid weer op bezoek ging bij haar familie in Brazilië. Ze kwam vanuit Zweden aan op het vliegveld van Belo Horizonte, waar ze werd opgewacht door haar zus en een vreemde vrouw. Die vrouw begon te zwaaien en te roepen en Claudia dacht: „Wie is dat mens? Moet ik haar kennen?” Na een seconde of dertig besefte ze ineens dat het haar moeder was – totaal onherkenbaar geworden door alle plastische chirurgie die ze had ondergaan.

„Ik ben vijf jaar lang bezig geweest met die dertig seconden”, zegt Lisboa in een café in Amsterdam. „Het was zo’n ontzettend vreemd moment. Als kind heb je een onverbrekelijke band met je moeder. Die zou je uit duizenden moeten herkennen.”

Lisboa besloot een documentaire te maken over de obsessie van haar familie met plastische chirurgie. Want niet alleen haar moeder is onder het mes geweest, in totaal hebben dertig familieleden zich laten verbouwen. De architect van deze plastische schoonheid is haar broer Sergio, die al op jonge leeftijd wist dat hij plastisch chirurg wilde worden. Hij was nog niet afgestudeerd of de familieleden stonden op de wachtlijst. Neuscorrectie, borstvergroting, facelift, liposuctie, niets was te gek. En als ze eenmaal waren begonnen, kwamen ze ook terug.

De documentaire Beauty Refugee geeft een fascinerend beeld van een familie die geobsedeerd is door een verlangen naar fysieke perfectie. De dominante vader heeft moeder ingeruild voor een vriendin die 26 jaar jonger is dan hij. De bazige moeder heeft zich uit verdriet hierover het meest van iedereen laten verbouwen. Plastisch chirurg Sergio had als kind problemen om de dood te zien als onderdeel van het leven. En zus Flavia, moeders mooiste, werd model en modeontwerper. Allemaal geobsedeerd door schoonheid en allemaal ongelukkig – daarom slikken ze antidepressiva.

Het maken van de film heeft negen jaar gekost. Lisboa ging nooit naar Brazilië zonder camera. Tijdens elk bezoek heeft ze haar familieleden geconfronteerd met hun hang naar perfectie. Voor Lisboa was dit een therapeutische ervaring. Vijftien jaar geleden is ze vertrokken naar Europa, op de vlucht voor haar familie. Ze was de enige die niet bij haar broer onder het mes wilde, maar haar familie dacht daar anders over. Lisboa: „Ze zeiden steeds: jij moet ook je borsten laten vergroten, jij moet ook je neus laten corrigeren. Daar word je beter van, gelukkiger. Ze wilden me helpen en hadden niet het idee dat ze me onder druk zetten.”

Nu lacht ze erom, maar als achttienjarig meisje worstelde ze er erg mee dat haar familie haar niet accepteerde zoals ze was. Ze was een buitenbeentje, met haar studie literatuur en haar langharige vrienden. Wat ze ook deed, het was nooit goed genoeg. Toen ze 21 was, raakte ze in een diepe depressie, die drie jaar duurde. De druk om zich te laten verbouwen speelde een grote rol en ze ging in therapie.

„Mijn ouders gingen een keer mee naar therapie”, vertelt ze in de film. „Daar zaten we met zijn vieren. Na een martelende stilte begonnen mijn ouders te roepen: ze is zo dik, haar huid is vet, ze scheert haar benen niet! Ik was gewoon op de verkeerde plek, volgens mama en papa. Wat ik nodig had, was een schoonheidsbehandeling, geen psychiater.”

Toen ze haar studie had afgerond, dacht ze: ik moet weg. „Als ik was gebleven, was ik waarschijnlijk gezwicht voor de druk”, zegt ze nu. Ze vertrok naar Parijs en kwam via omzwervingen in Zweden terecht, waar ze nu nog steeds een deel van het jaar woont. De rest van de tijd is ze in Amsterdam. Daar woont ze met haar vriend met wie ze een dochter heeft.

De film is een poging te begrijpen waarom haar familie zo geobsedeerd is door schoonheid en perfectie. Volgens Lisboa zijn de oorzaken persoonlijk, emotioneel en cultureel. „Mijn familie vindt het moeilijk om zich te verzoenen met de moeilijkheden in het leven. Ze gaan de confrontatie met zichzelf uit de weg. In plaats daarvan grijpen ze naar plastische chirurgie en antidepressiva om hun problemen op te lossen.”

De vraag naar plastische chirurgie wordt volgens Lisboa gecreëerd door de media en de industrie. „Sinds de jaren zestig is plastische chirurgie heel populair in Brazilië. Mensen zijn eraan gewend dat mediapersoonlijkheden zich laten verbouwen. Het is heel normaal dat meisjes uit de middenklasse grotere of kleinere borsten – dat ligt aan de mode – voor hun achttiende verjaardag krijgen. Ook een dopneusje is erg in trek.”

Lisboa hekelt de grote culturele invloed van Amerika op haar land. „Je moet mooi zijn en optimistisch in het leven staan. Het wereldbeeld van mijn familie wordt bepaald door televisie, soaps en zelfhulpboeken. Daarin wordt hun voorgehouden dat je perfect kunt zijn, als je het maar wilt. Grote bedrijven proberen mensen wijs te maken dat ze gelukkiger worden van consumeren.”

Met Beauty Refugee wil Lisboa een discussie aanzwengelen over deze ontwikkelingen. „De familie zou een baken van vrijheid moeten zijn, waarin je mag zijn wie je bent en doen wat je wil. De familie zou je moeten beschermen tegen alle instituties die je willen beïnvloeden, zoals de kerk, het leger, de overheid en alle grote bedrijven die je proberen wijs te maken dat je gelukkig wordt van spullen. Maar helaas is dit vaak niet het geval.”

Lisboa vindt dat haar familie daarin tekort is geschoten. „Je kunt zeggen dat ze hun best hebben gedaan, maar dat is te gemakkelijk. Bovendien is het niet waar. Ze hadden de verantwoordelijkheid te onderzoeken hoe de maatschappij in elkaar zit en hoe kinderen zijn. Maar een huis, school, eten en kleren waren voor hen genoeg. Je moet kinderen echter ook leren nadenken.”

Toen de film af was, heeft Lisboa hem samen met haar familie gekeken. „Iedereen begon te huilen”, vertelt ze. „Ze werden eindelijk geconfronteerd met zichzelf. Ik weet niet hoe diep ze geraakt waren, maar het was een erg emotioneel moment.”

De film Beauty Refugee is vanavond te zien in De Balie in Amsterdam om 20.30 uur