Een dikke 8, voor een paar succesjes

Vandaag is in Den Haag het verantwoordingsdebat.

Het kabinet geeft zichzelf een 8, maar de oppositie heeft genoeg onderwerpen om mee af te rekenen.

Het zou vandaag zomaar het laatste optreden kunnen zijn van Jan Peter Balkenende in de Tweede Kamer der Staten Generaal. De Kamer komt sowieso voor het laatst in zijn huidige bezetting bijeen want de komende, laatste drie weken voor de verkiezingen worden de debatten op het Binnenhof gestaakt.

Premier Balkenende liet eerder weten niet in de Kamer plaats te nemen. Hij wil alleen terugkeren als premier – ergo: als het CDA de grootste partij wordt. Mocht dat niet lukken, dan zal de partijleider vandaag zijn afscheidsoptreden geven. Van CDA-fractievoorzitter Pieter van Geel en SGP-fractievoorzitter Bas van der Vlies is dat zeker. Zij zijn niet verkiesbaar op 9 juni.

Het kabinet-Balkenende legt vandaag zijn jaarlijkse verantwoording af. Het is tevens de laatste mogelijkheid voor Jan Peter Balkenende om aan te tonen dat het kabinet van ‘samen werken, samen leven’ succesvol was. Zo ziet hij het zelf ook. De minister-president schreef vorige week aan de Tweede Kamer dat de verantwoording over 2009 ook als „finale verantwoording van het kabinet-Balkenende IV” moet worden gezien.

Het kabinet geeft zichzelf een dikke acht, zo blijkt uit de voortgang bij 74 doelstellingen. Een greep uit de successen van 2009: de problemen met inburgeringscursussen zijn achter de rug, de bereikbaarheid over de weg en over het water is verbeterd en het streven om als overheid duurzamer in te kopen ligt op koers. Overigens gaat het bij de inburgeringscursussen mede beter doordat de ambities zijn verlaagd.

Toch zal het kabinet niet erg trots kunnen zijn op de bereikte jaarresultaten. Want lag Balkenende IV in 2008 bij 64 van de 74 doelen op koers, nu is dat nog bij 60 doelen. De prestaties in 2009 gingen per saldo achteruit. Zo is het aandeel vrouwen in de ambtelijke top lager dan beoogd, de introductie van centra voor Jeugd en Gezin loopt achter op schema en de bestrijding van kindermishandeling verloopt niet volgens plan. Het doel om de kwaliteit in de zorg in 2011 zichtbaar te verbeteren ten opzichte van 2006 raakt uit zicht en de lancering van het elektronische patiëntendossier gaat trager dan verwacht.

Qua financiën was er nog nooit zo’n groot verschil tussen de begroting van 2009 en het uiteindelijke resultaat. De schuld groeide 100 miljard euro meer dan gepland als gevolg van steunacties in het bankwezen en een sterk oplopend overheidstekort. Het verschil tussen inkomsten en uitgaven viel 37 miljard euro tegen, voornamelijk doordat de belastinginkomsten als gevolg van de economische krimp inzakten.

Dat zijn aantrekkelijke onderwerpen om als oppositie vandaag op te tamboereren. Weliswaar is het kabinet gevallen, maar CDA, PvdA en ChristenUnie blijven verantwoordelijk voor de resultaten van 2009. Zeker in verkiezingstijd zal de oppositie proberen ze hier op af te rekenen.

Dat staat nog los van de kritiek die de Algemene Rekenkamer deze week gaf op de wijze waarop het kabinet zich verantwoordt. Van 44 miljard euro – 1 op de 5 euro – kan het kabinet nauwelijks verantwoorden wat er met die uitgaven is bereikt en wat het daarmee beoogde. Van 37 miljard euro aan uitgaven is „zeer beperkt” toegelicht of de ministers daarmee gedaan hebben wat ze van plan waren.

„In de meeste gevallen leggen de ministers uit waarom zij het niet zinvol of relevant vinden om toe te lichten of een doel of prestatie gerealiseerd is”, constateert de Rekenkamer.

Volgens de Rekenkamer is van subsidies en fiscale stimuleringsmaatregelen in veel gevallen niet bekend of ze effect hebben. Vaak wordt dit niet geëvalueerd terwijl er wel een wettelijke evaluatieplicht voor subsidies bestaat. Ook de werkgroepen die „brede heroverwegingen” maakten, hielden ruim 10 miljard euro aan dit soort subsidies – eenderde van het totaal – niet tegen het licht. „Breed is in dit geval tamelijk smal” zei collegelid Gerrit de Jong deze week.

En mocht de oppositie nog niet genoeg inspiratie putten uit de reeks bedenkelijke prestaties en terugkerende kritiek van de Rekenkamer, dan is er nog altijd het Centraal Planbureau. Die zal vanochtend de doorgerekende verkiezingsprogramma’s bekendmaken. Iedere partij heeft daar zijn kwetsbare kanten. Vandaag heet het een verantwoordingsdebat, maar het wordt onvermijdelijk een verkiezingsdebat.